Որպէս նախաբան իր խօսքին, Աճէմեան նշեց, որ Դանիէլ Վարուժանի բանաստեղծութիւնն ու արուեստը իրենց ընդհանրական գիծերով իրմէ առաջ նիւթ դարձած են ԼՇՀ դասընթացքին (տե՛ս բանաստեղծին մասին 28 սեպտեմբեր 2024ի Յարութիւն Պէրպէրեանի դասախօսութեան զեկոյցը). ուստի, ըսաւ Աճէմեան, ինք պիտի կեդրոնանայ Վարուժանի գործին լոկ մէկ երեսին վրայ, որ կը պեղէ Աղէտին (իմա՛ Եղեռն) եւ գրականութեան առնչութիւնները, զանոնք լսարանին տալով սահիկներու ընկերակցութեամբ։

Դասախօսը իր նիւթին մէջ մտաւ պաստառին վրայ ցուցադրելով Վարուժանի դիմաստուերին սեւով քօղարկուած սահիկը, ակնարկութիւն՝ Վարուժանի ապրիլ-օգոստոս 1915 ամիսներուն՝ նախ Պոլսոյ ապա Չանղըրիի մէջ բանտարկութեան եւ 26 օգոստոս 1915ին նահատակութեան։ Աճէմեան բացատրեց, որ ուզած էր իր դասախօսութիւնը սկսիլ այդ կէտէն, որովհետեւ այնտեղ կը հանդիպինք շշմեցուցիչ՝ գրեթէ առեղծուածային փաստի մը։ Մէջբերելով Պըլտեանի հատորէն, Աճէմեան ընթերցեց հետեւեալը.

Իր բանտի ընկերները կը պատմեն, որ Չանղըրիի աքսորի օրերուն (Յունիս-Օգոստոս 1915) Վարուժան կը շարունակէր գրել, նոյնիսկ վեցերորդ տետրակ մը սկսեր էր լեցնել, կը պատմէ Արամ Անտոնեան [1879-1952], մշակականի ոճով, որ միւս աքսորականը՝ Միքայէլ Շամտանճեան [1874-1926] կը հաստատէ իր վերյիշումներուն մէջ, ան՝ որ գուցէ վերջիններէն է «նոր գրած մշակական» մէկ քանի հնչեակները» լսող։ (Կրակէ շրջանակը, 14)

Դասախօսը հարց տուաւ՝ ինչպիսի՞ հոգեվիճակով բանտին մէջ կը գրէր Վարուժան, մանաւանդ երբ նկատի ունենանք, որ բանաստեղծութիւն յօրինելը կը պայմանադրէ որոշակի մտային անդորրութիւն։ Այս տարօրինակութեան մէջ է, որ կը տեսնենք Աղէտին ու Գրականութեան խաչաձեւումը։ Նախքան այս մասին անդրադառնալը, , Աճէմեան տուաւ Վարուժանի կենսագրականէն կարեւոր թուականներ, կանգ առնելով բանաստեղծին հրատարակած երեք հատորներուն՝ Սարսուռներուն (1906), Ցեղին սիրտըին (1909) եւ Հեթանոս երգերուն (1912) վրայ (Հացին երգը լոյս տեսած է յետ մահու, 1921ին)։ Այդ ընթացքին, դասախօսը պահիկ մը կանգ առաւ Ցեղին սիրտըէն հետեւեալ չորս վերնագրերուն վրայ՝ «Հօրս բանտին մէջ», «Հայրենիքի ոգին», «Անիի աւերակներուն մէջ» եւ «Կիլիկեան մոխիրներուն»։ Անդրադառնալով այս վերջին բանաստեղծութեան, Աճէմեան մէջբերում մը կատարեց 1909ի մայիսին «Ազդակ» շաբաթաթերթին Վարուժանի ուղարկած նամակէն.

Համիտին փորասողուկ թաւալումը ինծի այնքան ուրախութիւն չպատճառեց՝ որքան Կիլիկիայի ջարդը ճմլեց աղիքներս։ Ցեղին հոգին կու լայ մէջս, հրդեհուած քաղաքներէն եկող ամէն լուր՝ տաք մոխիրի նման կը թափի գլուխիս եւ սրտիս վրայ։ Հինգ դարեր պէտք եղան՝ որպէս զի Թուրքերէն մաս մը քաղաքակրթուէր, եւրոպականանար, ինչպէս փտած կաթսաները կը կլայեկուին. ո՜վ գիտէ դեռ ո՜րչափ հինգ դարեր պէտք են եւ ո՜րչափ հայու արիւն՝ միւս մեծագոյն մասին համար։ Երիտասարդ Թուրքերը չեն դադրի Եւրոպայի հասկցնելէ թէ Թուրքը ի բնէ բարի ժողովուրդ է, թէ տաք Հայերու անխոհեմութիւնն է աղէտին սկզբնապատճառը (ընդգծումը Ր.Ա.ի).- ոճի՜ր,- եղած՝ Եւրոպայի հայանպաստ կարծիքին դէմ հակազդելու համար, կարծիք մը՝ որ արդէն առանց ատոր ալ պոռնկացած է։ (Կրակէ շրջանակը, 154)

«Կիլիկեան մոխիրներուն»ը վերջինն էՑեղին սիրտըին մէջ «Բագինին վրայ» ենթախորագրով բաժնի վերջաւորութեան դրուած «աղէտ»ի մասին քերթուածներու շարքի մը. «Ջարդը (1895-1896)», «Դիակի սայլը», «Հայհոյանք» եւ «Կիլիկեան մոխիրներուն»։ Վերջինը, որ գրուած է իբր անդրադարձ 1909ի ապրիլին գործադրուած Ատանայի ջարդին, ըսաւ Աճէմեան, վկայութիւն մը չէ՝ այնպէս ինչպէս օրին կատարած են Սուրէն Պարթեւեան՝ Կիլիկեան արհաւիրքը (1909), Արշակուհի Թէոդիկ՝ Ամիս մը ՚ի Կիլիկիա. կցկտուր նօթեր 37 պատկերներով (1910) եւ Զապէլ Եսայեան՝ Աւերակներուն մէջ (1911) գործերով։ Բանաստեղծութիւնը գրուած է Պելճիքա, ուր կ՚ուսանէր Վարուժան, դէպքերու անմիջական ազդեցութեան տակ. «Լուրերը այնքան գէշ ազդած են վրաս՝ որ կը ցաւիմ Ատանա չգտնուելու համար», կը շարունակէ Վարուժան։ Հարց ուրեմն. կարելի՞ է Վարուժանի Եւրոպա ըլլալու իրողութեամբ բացատրել բանաստեղծութեան մէջ Օտարականին ներկայութիւնը։ Ո՞վ է այդ Օտարականը, ի՞նչ է անոր դերը բանաստեղծութեան մէջ եւ ինչպէ՞ս կ՚առնչուի ան նամակին մէջ յիշուած «աղէտ»ին։ Գալով «Աղէտ»ին, 1915էն առաջ եւ նոյնիսկ անկէ ետք, այդ եզրը համատարած կերպով գործածուած է ժամանակակից մամուլին եւ վկայագրական գործերուն մէջ (տե՛ս Եսայեան)։ «Կիլիկեան մոխիրներուն»ի պարագային, Վարուժան ո՛չ միայն «աղէտ»ը կը փոխարինէ «եղեռն»ով, այլեւ կ՚ահագնացնէ վերջինին ի սպառ ոչնչացնողի յատկանիշը. «Եաթաղանին, բըրոցին, Եղեռնաւոր բոցին տակ,/Ինչ որ հանճարն էր կանգներ, զայն մոխրակոյտը կըլլեց»: «Եղեռն»ը կը կարդանք այլուր եւս՝ օրինակ՝ «Հօրս բանտին մէջ» եւ «Դիւցազնի մը սուրին» բանաստեղծութիւններուն մէջ, միշտ ամբողջական ոչնչացումի իմաստով, իսկ «Ջարդը (1895-1896)»ին մէջ, կը հանդիպինք հետեւեալ տողերուն. «Արեան ծովու մ՚ալիքներէն կը ծփան/Մարդու ահեղ դիակներ,/Դիակ կոյսի, դիակ աստղի եւ վարդի,/Դիակը մեր Ազգին ու մեր Աստըծոյն…» (ընդգծումները մեզմէ) (Վարուժան, Երկեր, 147)։

Ոչնչացում եւ անսեպհականացում

Այս գլուխին տակ, Աճէմեան զուգահեռներ քաշեց «Կիլիկեան մոխիրներուն» եւ «Անիի աւերակներուն մէջ» բանաստեղծութիւններուն միջեւ։ Երկուքին մէջ ալ խնդրոյ առարկայ է ի սպառ ոչնչացումի ընթացքը. «Կիլիկեան մոխիրներուն» մէջ՝ եղեռնական գործողութեամբ, «Անիի աւերակներուն մէջ» անոր արդիւնքով։ Երկու քերթուածներն ալ կը պատկերեն վարէն վեր սլացքի շարժում մը, առաջինին մէջ դէպի բլուրի մը կատարը, երկրորդին՝ պարիսպն ի վեր։ Անիի պարիսպներու բարձունքէն՝ կը տեսնուի «որ փլած պատուարներու, դըղեակի/Ճեղքերուն մէջ կը մեռնի/Շող մ՚արեւու, Անուն մը հին, Ազգ մը մեծ…». աւելի՛ն, հայրենիքի ոչինչը դիտող մարդը չունի խօսք՝ «Չունենալով նոյն ինքն իրե՛ն սեպհական/Հայրենիքի այս Ոչընչին, բոհին դէմ՝/Իբր առաջին սերմընցու/Խօ՜սք մ՚որ ստեղծէ, ներդաշնակէ, պոռթկալով/Փոշիներէն Անիի Քանան մը նո՜ր եւ ազա՜տ»։ (Վարուժան, Երկեր, 105-06)։ Ոչնչացումի հոլովոյթին լծորդուած կը գտնենք սեպհականի կորուստին գաղափարը։ Վարուժանի «սեպհական»ը, նշեց դասախօսը, համազօր է «սեփական»ին, սակայն երկրորդ եզրին մէջ անտեսանելի է առաջինին «սեպ(ու)հական» յատկանիշը (սեպուհ՝ ազնուական, ազատ, ինքնիշխան)։ Երկու քերթուածներն ալ կը պարզեն սեպհական հայրենիքի ոչնչացումը, որով սեփականը կը դադրի գործելէ։ Այս վերջնական կորուստը կ՚արտայայտուի երկու եղանակներով՝ այլասերում եւ ստրկութիւն։ Բանաստեղծութիւններէն բացի, այս մասին Վարուժան կը խօսի ուրիշ առիթներով եւս։ Իր դասընկեր Դերենիկ Ճիզմէճեանին 5 հոկտեմբեր, 1910 թուակիր նամակին մէջ ան կը գրէ. «Մեր հայրենակիցները գռեհկացած են լուծին տակ, ո՛ւր մնաց դասական հայութիւնը. աւերակներու աճիւններուն մէջ փնտռելու է զանոնք» (Նամականի, 187)։ Ֆիզիքական հայրենիքի բնաջնջումէն անդին, Վարուժան ոչնչացում կը տեսնէ նաեւ լեզուին մէջ։ «Ազատամարտ» շաբաթաթերթի 24 ապրիլ 1911ի թիւով տրուած «Հայ լեզուի խնդիրը» հարցախոյզին ի պատասխան, Վարուժան կ՚արծարծէ այն միտքը, որ աշխարհաբարի տարածումը պատճառած է անհետացումի եղանակ մը.

Պոլիսը մաքրելով հանդերձ լեզուն գրաբարի մեր յիշած ձեւերէն՝ զայն խաթարեց ֆրանսաբանութիւններով, կլայեկելով հայ գիրը ֆրանսական գրականութեան մենէն սինլքոր վէպերու եւ ֆանթէզիներու ազդեցութեամբ։ Լեզուն սկսաւ օտարանալ եւ ստրկանալ կարգ մը գրիչներու տակ […] Այն լեզուն որ իր ծոցէն հեռու կը սաղմնաւորէր, անշուշտ պիտի չկրնար արտայայտել այն մեծ իտէալները, այն վսեմ պատկերներու դիւցազներգութիւնները, որոնք իր մարդուն եւ իր հողին կը պատկանին։ Այդ լեզուն իսկապէս չունեցաւ ժողովուրդի մը մեծ սրտին տիեզերական բաբախիւնները…

Վերջապէս, սպառիչ եւ համատարած ոչնչացումը, որուն ականատեսն են Խօսողն ու Օտարականը, կը դիմադրէ շրջանակը եզերող ծիրին, կը տարածուի անկէ դուրս դէպ անսահման հորիզոնները։ Քերթուածի աւարտին, ըսաւ Աճէմեան, «բանաստեղծը ուրեմն միակն է, որ Օտարականին հետ կը մնայ կանգուն բարձունքի կատարին, մինչ բոլոր հորիզոնը վերածուած է կրակէ շրջանակի մը»։

Դասապահը աւարտելէ առաջ, Աճէմեան պաստառին վրայ ցուցադրեց Վարուժանի զաւակներուն, թոռներուն ու ծոռերուն անուններն ու լուսանկարները, որմէ պարզուեցաւ, որ անոնց մէջ բանաստեղծին անունը կը կրեն հինգ յետնորդներ։

Պէրպէրեան իր դասախօսութիւնը սկսաւ Էթիեմեզեանը բնորոշելով իբր «1970ականներէն սկսեալ, սփիւռքի ամենէն կարեւոր մտաւորականներէն մին»։ Ան իր ներկայացումը կատարեց սահիկներու ընկերակցութեամբ, որոնց միջոցաւ ուսանողները ծանօթացան Էթիեմեզեանի կեանքի հանգրուաններուն եւ հեղինակին անոնցմէ իւրաքանչիւրին համապատասխանող մտածողութեան հոլովոյթին։

Էթիեմեզեան ծնած է Հալէպ, 1943ին, եւ աշակերտած է Մխիթարեան միաբանութենէն Հայր Վահան Յովհաննէսեանին ու Հայր Եփրեմ Ղազարեանին։ 1963ին սկսած է յաճախել Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը ու հետեւած ճարտարապետութեան դասընթացքներու։ Հինգ տարի ետք, ուսումը շարունակելու նպատակաւ մեկնած է Գանատա, ուր Թորոնթոյի եւ Մոնթրէալի համալսարաններուն մէջ խորացուցած է գրականագիտութեան եւ իմաստասիրութեան՝ ինչպէս նաեւ ընկերաբանութեան, հոգեբանութեան ու քաղաքական գիտութիւններու իր գիտելիքները, իսկ իր ապրուստը եւ ուսման ծախքը ապահովելու համար լծուած տենդագին աշխատանքի։ 1975ին վերադարձած է Լիբանան, եւ քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն իբրեւ ուսուցիչ եւ խմբագիր պաշտօնավարած Ազգային Սուրէն Խանամիրեան երկրդ. վարժարանին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Զարեհեան դպրեվանքին, Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին, «Ազդակ» օրաթերթի եւ ապա «Ազդակ Շաբաթօրեակ–Դրօշակ»-ին մէջ, միաժամանակ աշխատակցելով վերոյիշեալ թերթերուն եւ «Բագին» ամսագրին՝ Վ. Էթիեմեզեան, Վ.Է., Վարազդատ, Ն. Դիմաքսեան եւ այլ գրչանուններով: Այդ շրջանին հրատարակած է պատմուածքներ, գրախօսականներ, հրապարակագրական էջեր, գրականագիտական, ընկերային, իմաստասիրական, քաղաքական եւ այլ նիւթեր շօշափող յօդուածներ։ 1985ին հիմնադրած է «Մորմոք» անուամբ սեփական գրաշարատունը։ Սեպտեմբեր 1996-ին, լեղուցի վիրահատումէ ետք, սրտի տագնապի հետեւանքով, Վազգէն Էթիեմեզեան անսպասելիօրէն մահացած է 53 տարեկան հասակին:

Իր մահէն շուրջ քսանհինգ տարի ետք, Էթիեմեզեանի մամուլին մէջ ցրուած հրապարակագրական, գրական եւ իմացական գրութիւնները երեք հատորներով, եւ շուրջ 1200 համագումար էջերով, լոյս տեսած են Պէյրութի եւ Մոնթրէալի մէջ. Շաբթուան մտածումը (2023, Պէյրութ),Գրական եւ իմացական էջեր (2024, Մոնթրէալ) եւ Տագնապի եւ խռովքի էջեր (2024, Պէյրութ)։ Այդ հատորներու հրատարակութեան մեծապէս նպաստած է Էթիեմեզեանի աղջկան՝ Մեղեդիին գրաշարութեան աշխատանքը։

Պէրպէրեան նշեց, որ «Էթիեմեզեանի ստեղծագործութիւնը՝ իր պատմուածքներով, իմացական յօդուածներով, գրախօսականներով, նոյնիսկ՝ թարգմանական յօդուածներով ամբողջութիւն մըն է. օրինակ՝ Ռապըրթ Հարթմանի «Քաղաքացին»` աւելի ուշ իբրեւ մեկնակէտ կը ծառայէ «Քաղաքացին՝ Մուշեղ Գալշոյեանի մէջ» յօդուածին»։ Դասախօսը նաեւ յայտնեց, որ այստեղ ինք պիտի ընդգծէ երկու երեւոյթներ. նախ այն, որ գրողին միջավայրը, իր ապրած փորձառութիւններն ու ընկերային մտածողութիւնը ինչպէս կը կազմաւորեն անոր աշխարհահայեացքը, եւ ապա՝ պատմուածքներուն ճամբով հետեւիլ իր գրական զարգացումին։

Յաջորդաբար, Պէրպէրեան մանրամասնօրէն անդրադարձաւ Էթիեմեզեանի գրականութեան, զայն բաժնելով երեք հանգրուաններու։ Անոնցմէ առաջինը կը տարածուի 1962-65 տարիներուն վրայ, երբ հեղինակին առաջին պատմուածքները լոյս տեսած են «Բագին» ամսագրին եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ։ Դասախօսը հակիրճ ձեւով տուաւ այդ պատմուածքներէն ոմանց դիպաշարերը («Երիտասարդի մը օրագրէն», «Անաւարտ պատմութիւն», «Թուրքը», «Քառասուն ութ ժամ՝ պատուոյ խօսք»)։ Երկրորդ շրջանը կը պարփակէ «Ահեկան» եռամսեայ պարբերաթերթին մէջ լոյս տեսած գրութիւնները,- «Լոյծ յանգեր», «Մեղեդի երգիս համար», «Տեղատուութիւն եւ մակընթացութիւն», «Քերմէս» եւ «Քոմա», որոնց մէջ «կը հանդիպինք կնոջ եւ շրջապատին հետ շփուելու, փնտռտուքի, դժգոհութեան, ըմբոստութեան, գինովութեան եւ նման բազմաթիւ ապրումներու եւ հոգեվիճակներու»։ Երրորդ շրջանը կը սկսի 1975ին, երբ հեղինակը կը վերադառնայ Լիբանան, իր հետ տանելով Արեւմտեան կիսագունդի մտածողութիւնն ու աշխարհահայեացքը։ «Խառն ապրումներով փորձառութիւն մը՝ իր դրական ու ժխտական երեսներով, սակայն շատ աւելի հասուն ու հարցադրող կերպար մը կը տեսնենք այստեղ», հաստատեց դասախօսը։

Էթիեմեզեանի պատմուածքներէն ճաշակ մը տալու համար, դասախօսը խնդրեց Սեւակ Աֆարեանէն, որ ընթերցէ հեղինակին պատմուածքներէն «Սէր»ը, որ լոյս տեսած է «Բագին»ի մէջ, օգոստոս 1980ին։ Պատմուածքը կը յատկանշուի անանուն տիպարներով եւ սեռային յարաբերութեան մը նկարագրութեամբ, առանց սակայն դոյզն գռեհկութեան նշոյլի։

Դադարէն ետք, Պէրպէրեան կեդրոնացաւ Էթիեմեզեանի գրականագիտական խորքով էջերուն։ Ան յայտնեց, որ յօդուածներու եւ գրախօսականներու ճամբով, հեղինակը անդրադարձած է դասական հեղինակներու, ինչպիսիք են Հրաչեայ Աճառեան, Յ. Ճ. Սիրունի, Մկրտիչ Արմէն, Յակոբ Մնձուրի, Վազգէն Շուշանեան, Յարութ Կոստանդեան, Մուշեղ Գալշոյեան եւ Հրանդ Մաթեւոսեան: Միւս կողմէ՝ ան ներկայացուցած է աւելի երիտասարդ, ժամանակակից կամ «դժուար» հեղինակներ,- Զարեհ Որբունի, Կարօ Արմենեան, Վահէ Օշական եւ Գրիգոր Պըլտեան:

Գալով իմացական մարզին, այնտեղ ուշագրաւ են Էթիեմեզեանի «Մշակոյթի արմատներուն ընդմէջէն» ընդհանուր խորագրին տակ խմբուած տասնչորս յօդուածները, որոնց վերնագրերէն իսկ կարելի է գաղափար մը կազմել արծարծուած նիւթերու տարողութեան մասին. «Մեղքի պարտէզէն մեկնելով», «Լռութիւն եւ լեզու» (երկու մասով), «Վրէժխնդրութիւն եւ յիշողութիւն», «Ժամանակ եւ բարոյականութիւն», «Սեռային ազատութիւն», «Տրոկի գործածութիւն» եւ մանաւանդ՝ «Ինչո՞ւ կարեւոր է մշակոյթի արմատներուն ընդմէջէն դիտել հարցերը» գրութիւնը։ Դասախօսը յայտնեց, որ այս կարգի գրութիւններուն մէջ ընթերցողը կը հանդիպի 60-70 միջազգային համբաւ վաստակած անուններու (Փիրանտելլօ, Քամիւ, Եունկ եւ այլք), որոնցմէ մէջբերումներով Էթիեմեզեան կը փաստարկէ ընկերային եւ քաղաքական հարցերը մշակութային ոսպնեակէ մը դիտելու անհրաժեշտութիւնը։ Ահաւասիկ այդ յօդուածաշարքէն հատուած մը.

Եւ ի՞նչ է գիտութիւնը / Առնել այդ այլը առարկայականօրէն, առանց բարդոյթի, առանց վախի, առանց մտալլկումի, բոլորովին բաց կերպով: Սերտել չէ՞ այլ մը, ըլլայ ան մարդ, կենդանի, բոյս կամ առարկայ, ինքն իր մէջ, առանց անձնականացումի, առանց արտաձգումի: / Եւ ի՞նչ է հանդուրժողութիւնը … / Եթէ ոչ կարենալ ապրիլ այս բացութեան մէջ, ընդունելով տարբերութիւնները, ըմբռնելով զանոնք իրենց փոփոխումին մէջ իսկ: / Եւ ի՞նչ է կրօնը … / Եթէ ոչ նուիրականացումը սիրոյ եւ հանդուրժողութեան, առանց դառնալու տոկմա, հաստատութիւն, անփոփոխ իրականութիւն, եւ քաղաքակրթութիւնն ու գիտութիւնը ըմբռնել այս ձեւով: / Եւ ի՞նչ է ընկերվարութիւնը … / Եթէ ոչ այս ամբողջին պսակը: / Եւ ի՞նչ է մշակոյթը … / Եթէ ոչ այս բոլորին ամբողջական արտայայտութիւնը:

Դասապահի աշխատանոցային բաժնին մէջ, ուսանողները խմբովին կարդացին Էթիեմեզեանէն կարգ մը մտքեր, եւ զանոնք բացատրեցին իրենց բառապաշարով։ Այնուհետեւ, Պէրպէրեան ուսանողներուն ընթերցեց Հրանդ Մաթեւոսեանի գրականութեան մասին հեղինակին «Քաղաքացին՝ Մուշեղ Գալշոյեանի մէջ» յօդուածէն հատուած մը, ուր երեւան կու գայ Էթիեմեզեանի գրախօսականներուն եզակի ոճը։ Այդպիսով ալ աւարտեցաւ դասապահը։

Մայտա Մանուկեան իր ներկայացումը սկսաւ երկու խոստովանութիւններով։ Ան յայտնեց, որ ԼՇՀ դասընթացքի նախորդ եռամսեակին, «Կիներու հարցը հայ գրականութեան մէջ Գ.» դասախօսութեան ընթացքին, Վիգէն Թիւֆէնքճեան յայտնած է, թէ Գրիգոր Զօհրապ խստօրէն քննադատած է Սրբուհի Տիւսափի «Մայտա» վէպը։ Թէ՛ վէպին վերնագիրը եւ թէ՛ Զօհրապի կեցուածքը իր մէջ հետաքրքրութիւն արթնցուցած են կարդալու վէպը եւ ծանօթանալու երկին մասին ժխտական անդրադարձներուն։ Հակառակ այն իրողութեան, որ վէպը գրուած է գրաբարախառն լեզուով, Մանուկեան յայտնեց, որ ինք շատ ախորժեր էր Մայտայի ընթերցումէն։

Որպէս նախաբան իր նիւթին, Մանուկեան տուաւ Տիւսափի կենսագրական գիծերը։ Ան նշեց, որ հայ առաջին կին վիպագիրը ծնած է 1840ին, Վահանեան ընտանիքին մէջ։ Հետեւած է Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի տուած հայերէնի մասնաւոր դասերուն, որու գրաբարախառն լեզուի ազդեցութիւնը կ՚երեւի հեղինակին երեք վէպերուն՝ Մայտա (1883), Սիրանոյշ (1884) եւ Արաքսիա կամ վարժուհին (1887) մէջ։ Սրբուհի Վահանեան 1871ին ամուսնացած է երաժիշտ Փոլ Տիւսափի հետ, եւ ունեցած երկու զաւակ՝ Տօրինը եւ Էտկարը, որոնցմէ առաջինին մահը 19 տարեկանին վշտահար դարձուցած են մայրը, որ 1901ին մահացած է քաղցկեղէ։

Ապա Մանուկեան խօսեցաւ Մայտայի (1883) մասին, նախ տալով վէպին տիպարներու նկարագրականը՝ ապա դիպաշարը։ Այնուհետեւ ան մէջբերումներ ըրաւ Յակոբ Պարոնեանի Այտամ թատերական գրութենէն, որ լոյս տեսած է «Լոյս» պարբերաթերթին մէջ, 1883ին։ Մանուկեան նշեց, Պարոնեանի Այտամին տիպարները կը կրեն Տիւսափի վէպին տիպարներուն անունները՝ շրջոած ձեւով, Մայտա-Այտամ, Տիգրան-Գիտրան, Սիրա-Րիսա, Հերիքա-Հիրեքա եւլն.։

Ապա Մանուկեան խօսեցաւ Մայտայի (1883) մասին, նախ տալով վէպին տիպարներու նկարագրականը՝ ապա դիպաշարը։ Այնուհետեւ ան մէջբերումներ ըրաւ Յակոբ Պարոնեանի Այտամ թատերական գրութենէն, որ լոյս տեսած է «Լոյս» պարբերաթերթին մէջ, 1883ին։ Մանուկեան նշեց, Պարոնեանի Այտամին տիպարները կը կրեն Տիւսափի վէպին տիպարներուն անունները՝ շրջոած ձեւով, Մայտա-Այտամ, Տիգրան-Գիտրան, Սիրա-Րիսա, Հերիքա-Հիրեքա եւլն.։

Յաջորդաբար, Մանուկեան մէջբերումներ կատարեց Պարոնեանի Այտամէն. օրինակ՝ ի պատասխան Տիւսափի վէպէն Տիկին Սիրայի հետեւեալ խորհուրդին

ի՞նչ փոյթ քեզ, երբ սիրտ մ’ունիս սիրելու համար, միտք՝ խորհելու, կամք՝ գործելու. ազատ ես, գործէ՛, եւ ով որ ազատ է եւ կը գործէ, կարեկցութեան տեղի չի տար,

Պարոնեանի Րիսան կ՚ըսէ,

շատ գեղեցիկ  եւ քաջալերական են այս խօսքերը, նամանաւանդ անոր համար՝ որ յայտնուած ճշմարտութիւն մը կը քարոզեն, թէեւ ըստ իս աւելի յարմար կ՚ըլլար, եթէ նախ գրուէր խորհելու համար միտք, գործելու համար կամք եւ ամենէն ետք սիրելու համար սիրտ, որ դժբախտաբար առաջ դրուած ըլլալով՝ կրնայ Այտամն պղտորել եւ հրաւիրել զայն, որ խորհելէն ու գործելէն առաջ սիրահարութիւն սկսի։

Մանուկեան հարց տուաւ, թէ ի՞նչ կարեւորութիւն ունի մտքի, կամքի եւ սրտի շարքը. արդեօք կարելի՞ չէ զանոնք միաժամանակ ի գործ դնել։ Ան նշեց, որ այս եւ նման հարցադրումներ այժմէական կը դարձնեն Տիւսափի վէպին ընթերցումը։ Մանուկեանի սահուն հայերէնով ու գրաւիչ մատուցմամբ տրուած ներկայացման աւարտին, կարծիքներու փոխանակումով ուսանողները առաւել եւս իմաստաւորեցին ներկայացումը։

Օրուան երկրորդ ներկայացումը կատարեց Ռիթա Պաղտասարեան, որ 16-29 օգոստոս 2025ին, 36 ընկերակիցներու հետ մասնակցած էր NAASR (National Association for Armenian Studies and Research) ընկերակցութեան կազմակերպած ՝ Դոկտ. Խաչիկ Մուրատեանի առաջնորդութեամբ, դէպի պատմական Հայաստան Stones and Stories խորագրուած շրջագայութեան։ Պաղտասարեան յիշեց, որ 2016ին ինք այլ խումբի մը հետ ուխտագնացութեան մը գացած էր Camino di Compostela, եւ թէ այս տարուան իր ուղեւորութիւնը նոյնպէս ուխտագնացութիւն մըն էր։

Սահիկներու ընկերակցութեամբ, Պաղտասարեան ներկայացուց խումբին այցելած վայրերը, իւրաքանչիւրին մասին պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ տալով։

Ստորեւ խումբին այցելած բնակավայրերուն կամ աւերակներուն ցանկը.

• Այնթապ եւ Այնթապի այժմ մզկիթի վերածուած Սբ. Աստուածածին եկեղեցին
• Վագըֆ գիւղը եւ գիւղի Սբ. Աստուածածին եկեղեցին
• Սիսի բերդը, Ատանայի նահանգ
• Զէյթուն, Մարաշի նահանգ
• Մալաթիա, Մալաթիայի նահանգ եւ Սբ. Երրորդութիւն եկեղեցին, որ գործօն է
• Էլազիկ
• Բալուի կամուրջը՝ Մուրատ գետին վրայ, ուր 10,000 հայեր սպաննուեցան
• Բալուի Սբ. Լուսաւորիչ եկեղեցին, եւ Փերի գետը
• Խարբերդի ամրոցը
• Տիգրանակերտ, եւ Սբ. Կիրակոս (գործօն) ու Սբ. Սարգիս եկեղեցիները
• Ուրֆա
• Սասունի Գոմոց վանքը
• Պիթլիս Սբ. Սահակ աւերակ եկեղեցին
• Վանայ լիճի Կտուց կղզին եւ Սբ. Կարապետ եկեղեցի
• Աղթամարի Սբ. Խաչ տաճարը
• Առտէր կղզին
• Վանի բերդը՝ կառուցուած ուրարտական թագաւորութեան ժամանակ
• Բաշկալէ գաւառի Սբ. Բարթողիմիոս եկեղեցի –
• Աղբակի Սբ. Խաչ եկեղեցին

Ահաւասիկ Պաղտասարեանի այցելած վայրերէն մի քանիին լուսանկարները.

Ուսանողները մեծապէս տպաւորուեցան Պաղտասարեանի ներկայացումով, իսկ իրենց տուած հարցումներուն պատասխաններով ստացան յաւելեալ բացատրութիւններ Stones and Stories շրջագայութեան մասին։ Աւելորդ չէ ըսել, որ Պաղտասարեանի ներկայացումը յուզեց բոլոր ներկաները։

Յարգելի դասախօսին կենսագրական հակիրճ տուեալներու ներկայացումէն ետք, որ կատարեց դասընթացքի տնօրէն Դոկտ. Վիգէն Թիւֆէնքճեանը, Ջալլաթեան անցաւ իր նիւթին, ուսանողներուն բացատրելով, որ իր սահիկներով ներկայացումը պիտի ընթանար չորս ենթաբաժիններով.

• Արեւմտահայ թատրոնի հիմնական հոսանքները
• Վահէ Օշականի թատրոնը
• Տեսաբանական հարցեր
• Ընթերցում եւ քննարկում

Այս ներածականէն ետք, Ջալլաթեան խօսեցաւ արեւմտահայ թատրոնի ակունքներուն մասին։ Ան յայտնեց, որ նախաքրիստոնէական շրջանի հայկական թատրոնի մասին մեզի հասած են որոշ պատմական տեղեկութիւններ, որոնք սակայն անբաւարար են այդ ժամանակաշրջանի թատերական կեանքին մասին յստակ պատկերացում մը կազմելու համար։ Ջալլաթեան նշեց, որ միջնադարէն սկսեալ, հայկական թատրոնը առաւելաբար կը ծաւալի իբր ստուերներով եւ տիկնիկներով ներկայացումներու տեսքով, ինչպէս նաեւ լարախաղացներու եւ շրջուն թատերախումբերու կատարողութեամբ։ ԺԶ. դարէն սկսեալ, հայ թատրոնի կայացման մէջ հսկայ դերակատարութիւն կ՚ունենան Մխիթարեան միաբանութեան հայրերը, Վենետիկի, Արեւելեան Եւրոպայի եւ Ղրիմի իրենց ուսումնարաններու ճամբով։ Անցնելով ԺԹ. դար, դասախօսը յայտնեց, որ արեւմտահայ հայկական թատրոնը կը զարգանայ Պոլսոյ մէջ, ուր, այլոց կարգին, իրենց ստեղծագործութիւններով համբաւ կը վաստակին Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան (1828-68), Սրապիոն Հէքիմեան (1831-92), Յակոբ Պարոնեան (1843-91) եւ Պետրոս Դուրեան (1851-72)։ Այս չորս թատերագիրներուն գործերը, ըսաւ Ջալլաթեան, պէտք է դասել ընդհանրապէս իրապաշտ թատրոնի ծիրէն ներս. միաժամանակ, անոնք կ՚արծարծեն ազգայնապաշտ թեմաներ եւ կը ցուցադրեն դասակարգային բախումներու դատապարտելի վարքուբարք։

Ի. դարուն, արեւմտահայ հայկական թատրոնին նոր արտայայտութիւն կու տայ Լեւոն Շանթ (1869-1951), որու խորհրդապաշտական գործերը,- ինչպէս օրինակ Շղթայուածը (1921),- երբեմն ապաժամանակագրական (anachronistic) են։ Ջալլաթեան նշեց, որ Շանթի գործերուն առընթեր, արեւմտահայ թատրոնը նաեւ վերելք կ՚ապրի «Մեհեան» (1914) ու «Բարձրավանք» (1922) պարբերականներու՝ նոյնիսկ սակաւաթիւ թիւերու հրատարակութեամբ։ Այդ երկու գրական հանդէսներուն մէջ, թատրոնի մասին Յակոբ Օշական (1883-1948) եւ Կոստան Զարեան (1885-1969) թատրոնի մասին իրենց հակադիր տեսակէտներով կը նպաստեն թատերական կեանքի աշխուժացման։

Յաջորդաբար, Ջալլաթեան ներկայացուց Վահէ Օշականի կեանքին հանգրուանները եւ վաստակին երեսները։ Ան ծնած է Ֆիլիպէ (այսօր Փլովտիւ) 1922ին։ Մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը անցուցած է Կիպրոս, Գահիրէ եւ Երուսաղէմ։ 1946ին մեկնած է Փարիզ եւ Սորպոն համալսարանէն վկայուած դոկտորական աստիճանով 1951ին։ Պէյրութ հաստատուելէ ետք, դասաւանդած է Ամերիկեան համալսարանին եւ Հայկազեան գոլէժին մէջ մինչեւ 1975: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սկզբին փոխադրուած է Ֆիլատելֆիա, ապա Սան Ֆրանսիսգօ, միշտ դասախօսական պաշտօններ ստանձնելով։ 1987-1998 Ճոն Կրեպպինի հետ խմբագրած է “RAFT: A Journal of Armenian Poetry and Criticism” հանդէսը։ 1991ին մեկնած է Աւստրալիա, ուր պաշտօնավարած է Macquarie համալսարանին մէջ։ 1993ին մեկնած է Արցախ ու դասաւանդած Ստեփանակերտի պետական համալսարանին մէջ։ Մահացած է Ֆիլատելֆիա, 2000ին։

Ապա Ջալլաթեան պաստառին վրայ ներկայացուց Վահէ Օշականի թատերական ստեղծագործական եւ գրականագիտական գործերուն ցանկը.

Թատրոնի առնչուող գրութիւններ

• «Թատրոնը Սփիւռքի մէջ», Նայիրի, Օգոստոս-Սեպտեմբեր, 1948 Դ. Տարի 7-8
• «Սամուել Պեքէթ», Երիտասարդ հայ, Յունուար-Փետրուար, 1970
• «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն», Բագին, Փետր. 1962-Յունիս 1963 (ընդհատումներով)

Թատրերգութիւններ

• Մեռնողներ (1953/1955)
• Խանգարուած վերելակը (Նոյ., 1962/1971)
• Աւարայր 80 (1988)
• Նոր պատարագ (1985/1990)
• Ահաբեկիչը (1994)
• Նոր արմատ (1996/7)
• Տարեդարձ (1999)

Աշակերտական թատերախաղեր

• Տարեդարձի նուէրը (1995)
• Արմատներ (1997)
• Օրէնք (1998)

Թատերախօսականներ

• «Տպաւորութիւն», «Ազդակ», Դեկտեմբեր 1973
• «Ալպի, Փինթըր ու Թատրոն 67», «Ազդակ», Մայիս 1974
• «Ճամբորդը առանց պայուսակի (Ակնարկ)», «Ազդակ»
• «Թատրոնի առթիւ», «Ազդակ» 1975
• «Թատրոն եւ քաղաքականութիւն», «Ազդակ» Մայիս 1975

Վահէ Օշականի թատրոնին հիմնական առանցքը, ըսաւ Ջալլաթեան, աւանդութեան եւ արդիականութեան հակադրութիւնն է, որ կը ծառայէ իբր թատերական փորձարկութեան վայր մը։ Այսպէս, Մեռնողները կը պարզէ արդիականութեան եւ կրօնը հակադրութիւնը, Խանգարուած վերելակը՝ արդիականութեան եւ գրաւոր մշակոյթի, Աւարայր 80ը՝ արդիականութեան եւ պատմութեան, Ահաբեկիչը՝ արդիականութեան եւ կնոջական ու ընկերային հարցերու եւ Նոր պատարագը՝ արդիականութեան եւ արուեստի։ Ըստ Ջալլաթեանի, Նոր պատարագը, որ նաեւ Վահէ Օշականի վերջին մեծ թատերական գործն է, կը պատկերէ ժամանակակից արդիականութեան եւ ժառանգուած աւանդութիւններու բախումը։

Նախքան Օշականի թատերախաղերէն հատուածներու ընթերցումը, Ջալլաթեան կարեւոր նկատեց ամփոփ ձեւով ներկայացնել ֆրանսացի գոյութենապաշտ փիլիսոփայ Էմանուէլ Լեւինասի (1906-95) տեսաբանական մօտեցումները մարդկային լեզուի գոյառման մասին։ Իր Ամբողջութիւն եւ անհունութիւն գործին մէջ, Լեւինաս ըսածէ, «Դէմք, արդէն լեզու բառերէն առաջ, մարդկային դէմքի սկզբնական լեզու՝ պարունակութենէ զուրկ, զոր ինքզինք կու տայ կամ նեցուկ կ՚ըլլայ աշխարհի յատուկ անուններու, տիտղոսներու եւ սեռերու տակ»։ (Emmanuel Levinas, Totalité et Infini [Martinus Nijhoff, 1971], “Préface de l’édition allemande,” Janvier 1987, III)։ Մեր պարագային, սփիւռքը այն վայրն է, ուր հայը այլ-ին հետ յարաբերութեան մէջ կը մտնէ ուղղակի, սուր ու հակադիր դիրքերէ, մինչդեռ իր բնօրրանին մէջ ապրող հայ մարդուն այլ-ին հետ հաղորդակցելու յարաչափերը (parameter) լրիւ կը տարբերին անով, որ այլ-ը կը գտնուի ֆիզիքական թէ լեզուական սահմաններէն անդին։

Դադարէն ետք, Ջալլաթեան ներկայացուց Օշականի Ահաբեկիչը թատերախաղին յղացքը։ Հեղինակը կը քանդէ դասական թատրոնի մօտեցումները՝ նախ գործողութեան վայրը անորոշ թողելով, «ոեւէ» գրագէտ մը զետեղելով բեմին վրայ, տիպարներէն մէկը երկու դերակատարներու վստահելով, եւ «հեղինակը» հանդիսատեսներու շարքին տեղադրելով։ Նման Օշականի այլ թատերախաղերուն, այստեղ եւս արդիականութեան ցուցանիշ է ճարտարարուեստական սարքերու (ձայնագրող մեքենայ, հեռախօս, ձայնասփիւռ եւլն.) գործածութիւնը։ Ջալլաթեան ուսանողներու ուշադրութեան յանձնեց, որ կարելի է յիշեալ քանդումները դիտել իբր ահաբեկչական արարքներ։

Վերջապէս, Ջալլաթեան խօսեցաւ Նոր պատարագ կտորին մասին, որ բնական շարունակութիւնն է Օշականի Իսկ որք ասեն ընդարձակ բանաստեղծութեան։ Նոր պատարագին մէջ, կը լսուին «վեց տարբեր մարդկային ինքնութիւններու ձայները»։ Այլաբանական կտոր մըն է այս մէկը, որ կը պեղէ կապակցութիւնը տիեզերականին եւ մասնայատուկին (հայ գաղութին) միջեւ։ Հոն նաեւ Օշական բեմ կը հանէ երիտասարդը, անոր արուեստի ըմբռնումները, եւ կռիւը մարդկութեան ու տիեզերքին միջեւ։ Նոր պատարագէն հատուածներ ընթերցելով, Ջալլաթեան պարզաբանեց Օշականի աշխարհայեացքին ու ընբռնումներուն էութիւնը։

Այս բոլորէն ետք, ուսանողները դասախօսին տուին այլեւայլ հարցումներ եւ ստացան համապատասխան լրացուցիչ բացատրութիւններ։

Այս դասապահին համար, Թիւֆէնքճեան ընտրած էր երեք արեւմտահայերէն առակներ. Նշան Պէշիկթաշլեանի «Աղուէսն ու կաքաւը» եւ «Աւանակին ուղեղը», ինչպէս նաեւ Յ. Գեղարդի «Խոզին ու առիւծին մենամարտը»։ Իւրաքանչիւրի ընթերցումը առիթ հանդիսացաւ, որ ուսանողները ծանօթանան Պէշիկթաշլեանի եւ Գեղարդի բառապաշարին, այդպիսով առակները աւելի ամբողջականօրէն ընկալելով։

Յաջորդաբար, Թիւֆէնքճեան ուսանողներուն տուաւ առակներու յատկանիշերուն մասին որոշ բացատրութիւններ։ Այնուհետեւ, Թիւֆէնքճեան հրաւիրեց ուսանողները, որ խմբային աշխատանքով յօրինեն առակներ։ Ուսանողներու ստեղծագործութիւններէն մի քանին կը ներկայացնենք ստորեւ.

Սարդը եւ ճանճը

Բանջարանոցին մէջ, վարդերու թուփերու կողքին, աշխատասէր սարդը հանդարտ եւ ինքնավստահ շարժումներով իր ապագայ ոստայնի թելերը կը նետէր, պարտիզպանին լքուած ու փտած եղէգէ գլխարկէն դէպի պատուհանին եզերքը: Մէկ վեր, մէկ վար, քիչ մը աջ, յետոյ ձախ՝ ապա շեղակի եռուզեռով ոստայնը ձեւ կ’առնէր:

Իր գործով հիացած սարդը պահ մը դադար կ’առնէ ու կը կորսուի: Քիչ մը անդին, սկրթած ու հպարտ ճանճ մը, զզուելի ու անհանդարտ շարժումներով, կը շրջի պարտէզի բանջարանոցի քաղցր ծաղիկներուն շուրջ, թառամած պանանի ու  սեխի կեղեւներու մնացորդացը լզելով: Անյագ իր յաղթական նուաճումներէն, նոյն ճարպիկութեամբ եւ լկտիաբար կը մօտենայ պարտիզպանին ձեռքի հիւթոտ դեղձին քաղցրութիւնը վայելելու: Երբ յանկարծ անակնկալօրէն կը լսուի պարտիզպանին ձայնը, «Ո՜ւֆ, կորսուէ՛,  զզուելի ու աներես ճանճ, ինչպէ՞ս կը համարձակիս մօտենալ դեղձիս ազնուական քաղցր հիւթին»:

«Հա՛-հա»:

Ճանճը ճկուն շարժումով խոյս կուտայ պարտիզպանին հարուածէն եւ ծիծաղելով՝ չես գիտեր ինչպէս, կը հասնի սարդի ոստայնին, ուր արդէն սարդը կ’ամբողջացնէր ասեղնագործի վերջին կէտը:

Մինչ սարդը հպարտ-հպարտ եւ հիացմունքով կը դիտէ իր արուեստի գործը, յանկարծ մեր հերոս ճանճը ոլորապտոյտ եւ հեզաճկուն շարժումներով պար տալով կը հասնի եւ անզգալաբար կը կպչի ոստայնին ճիշտ կեդրոնը, վերջ տալով իր զուարճութեան եւ սկիզբ՝ իր անսպասելի ճակատագրին:

Սարդը անդին տեսնելով իր զոհը, հպարտ եւ յաղթական կ’ըսէ, «Աներեսութեանդ պատճառով հոս հասար եւ մէկ թելի զոհը դարձար»:

Սոխակը եւ կաչաղակը

Հաւաքեց սոխակը

Իր աշակերտները բոլոր

Եւ ինչպէս ամէն շաբաթ օր

Սկսաւ իր դասը նոր։

Հազիւ անցած իր նիւթին,

Կաչաղակն էր այդ խումբին,

Որ ընդմիջեց վերստին

Միտքեր տալով անմեկին։

Եւ ընդմիջումներն այսպիսով,

Բնոյթովն իրենց վարակող,

Խանգարեցին սոխակին

Փոխանցումներն անխռով։

Հարց ծագեցաւ թէ ո՞վ է

Վարժապետը խմբակին։

Կաչաղակնե՞րը նորեկ,

Թէ սոխակը թանկագին։

Ծառն ու գետը

Ծառը, կանգնած հպարտ իր ձիգ հասակով, հմայուած էր իր թաւ, կանաչ տերեւներով: Ան արհամարհանքով կը նայէր իր մօտէն հոսող պղտոր ջուրերով գետին:

«Օօօօ, ո՛վ աղմկոտ պղտոր ջուրերով գետ, կը բաւէ միջատներ հաւաքես շուրջ բոլորս եւ մթնոլորտը ապականես»:

«Բայց չես մտածեր որ ես քեզի համար օգտակար տարր մըն եմ», կ՚ըսէ գետը. «Ես եմ որ իմ ջուրերով կ՚ոռոգեմ արմատներդ»:

«Ի՞նչ օգտակարութիւն, միայն ձայն եւ նողկանք ես»:

Գետը, շատ ընդվզած, կ՚որոշէ դաս մը տալ այս հպարտ եւ ինքնահաւան ծառին ու կ՚ըսէ. «Ուրեմն ես քեզի նողկանք կը պատճառե՞մ։ Շատ լա՛ւ, ես որոշեցի ուղիս փոխել, որպէսզի քեզ չնեղացնեմ:

Եւ ծառը կը գործադրէ իր որոշումը:

Մի քանի եղանակ ետք, հպարտ ծառը կը դառնայ խեղճ ու կրակ, ջուրի կարօտ:

Յիշեալ նոր առակներու ընթերցումով ալ աւարտեցաւ այս դասապահը։

Դոկտ. Նշանեան նախ տուաւ իր դասախօսութեան երկու բնաբանները, երկուքն ալ վերցուած նոյնինքն Օշականէն.

Ու, հարցը, ուրեմն, աւելի քան իրաւ ու եղերական — Ինչո՞ւ Յակոբ Օշական անունով վտանգուած, աճպարարի մը պէս մահուան հետ աչքապուկ խաղցողի մը առողջութեամբ աշխատաւոր մը, իր սպառած ուժերը, ոճրապարտ գիտակցութեամբ մը յատկացնէր պիտի « Համապատկեր »ին, երբ իր «Մնացորդաց »ը կը սպասէր, անաւարտ։ Բայց դուք ի՜նչպէս գիտնաք, որ այդ ինչուն այս թուղթին վրայ դնելէ առաջ Յակոբ Օշական անունով կրկնակորով յիմարը քանի՜-քանի՜ անգամներ դպեր էր իր խղճմտանքին …

— Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ…

Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան, Ժ. հատոր. Յակոբ Օշական՝ Վկայութիւն. էջ 371-72

եւ երկրորդը՝

Կ՚արթննանք ու հասած ենք, մահուան կամ վայելքին։

Մնացորդաց Գ. հատոր, էջ 44

Այդ երկու բնաբանները ծաւալելու համար, յատկապէս առաջինին պարագային, հարկ էր վերստին ծանօթանալ հեղինակի կեանքին հանգրուաններուն, եւ ուրեմն, Նշանեան թուեց զանոնք։ Օշական ծնած է 1883ին, Պրուսայի մօտիկ Սէօլօզ գիւղին մէջ, որու դպրոցէն շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, մէկ տարի յաճախած է Արմաշի դպրեվանքը եւ աշակերտած Եղիշէ Արք. Դուրեանի (Պետրոս Դուրեանի կրտսեր եղբայրը)։ Յաջորդող տարիներուն ուսուցչական պաշտօն ստանձնած է նախ Պրուսայի, ապա շրջակայքի գիւղերուն մէջ։ Նշանեան ապա յիշեց Օշականի մտերմութիւնը Արտաշէս Յարութիւնեանի հետ 1908-09 տարիներուն, իսկ 1910ականներուն՝ մասնակցութիւնը Կոստան Զարեանի, Դանիէլ Վարուժանի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Ահարոնի (Տատուրեան) խմբակին, որ հրատարակեց «Մեհեան» ամսագրի եօթը թիւերը 1914ին։ Օշականի գրական-գրաքննադատական արտադրութիւններու շարքը կը բացուի, ըսաւ Նշանեան, 1920ին հրատարակուած Խոնարհները հատորով, որ կը պարունակէր այդ շարքէն հինգ պատմուածք (լրիւ շարքը լոյս տեսած է 1958ին, Պօղոս Սնապեանի խմբագրութեամբ)։ 1915-18 տարիներուն, հասկնալի պատճառներով Օշական ապրած է ստորերկրեայ կեանք մը, ի վերջոյ Պոլսէն ծպտեալ փախուստ տալով դէպի Պուլկարիա։ Զինադադարէն ետք վերադարձած է Պոլիս, ուր ծանօթացած է Վահան Թէքէեանին։ Մի քանի տարի անց, դարձեալ գացած է Պուլկարիա, ապա Եգիպտոս եւ Կիպրոս։ 1928-35 զինք կը գտնենք Կիպրոսի Մելքոնեան հաստատութեան մէջ. այդ տարիներուն է, որ գրողը արտադրած է իր բոլոր վէպերը, որոնց առաջինն էր Ծակ-պտուկը, յետոյ Հարիւրմէկ տարուան եռապատումը՝ Հաճի Ապտուլլահ, Հաճի Մուրատ եւ Սուլէյման Էֆէնտի (առաջին երկուքը հրատարակուած «Հայրենիք» ամսագրին մէջ, վերջինը՝ «Յուսաբեր»ի), ու տակաւին՝ Մնացորդաց եռահատոր վէպը։ Այդ վէպին երեք բաժիններէն առաջին երկուքը՝ «Արգանդի ճամբով»ը եւ «Արիւնի ճամբով»ը ամբողջացնելէ ետք, իր վատթար առողջական վիճակին բերմամբ, Օշական կիսատ կը թողու շարքին ամբողջացումը (տես վերի առաջին բնաբանը)։ Օշականի ծրագրին մէջ, վէպին երրորդ բաժինը պիտի կրէր «Դժոխք» վերնագիրը եւ պիտի պատմէր մեր ժողովուրդին տարագրութիւնը։ 1936-37 տարիներուն, Օշականի մտքին մէջ կը կազմաւորուի արեւմտահայ գրականութեան պատմութիւնը գրելու ծրագիրը, որ իր վերջոյ կ՚իրականանայ 1938-44 տարիներուն գրուած Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան տաս հատորներով։ Արեւելահայ գրականութեան նկատմամբ Օշականի յաճախակի ոչ-դրական տեսակէտները իր վրայ կը հրաւիրեն Հայաստանի եւ սփիւռքի հայ համայնավարական շրջանակներուն հալածանքը, որ խորապէս կը վիրաւորէ զինք։ Տաղանդաւոր վիպագիրը եւ հայ գրաքննադատութեան տիտանը կը մահանայ Հալէպի մէջ, 1948ին։

Դադարէն ետք, դասախօսը անցաւ Մնացորդաց վէպին մէջ պարզուող թեմաներու ներկայացման։ Առաջին հերթին, ան անդրադարձաւ վէպին կառոյցին, մանրամասնուած Օշականի կողմէ, Բենիամին Թաշեանի եւ Գուրգէն Մխիթարեանի 1931ին տուած իր հարցազրոյցին մէջ, ուր ան կ՚ըսէ.

Երրորդ հատորին պարունակութիւնն է տարագրութիւնը։ Խորագիր՝ «Դժոխք»։ Անշուշտ ամէնէն դժուար մասը պիտի ըլլայ անիկա, վասնզի մինակ վիպող ուժը անբաւական է անոր պարագրկումին։ […] Ծրագիրը հեռու է համեմատական ըլլալէ գործին մեծութեան։ Մարդկային կեանքը թեւ չէ, որ պարզուի։ Միակ գիւղի մը քաշածները հարազատօրէն պատմելու համար – ու մի՛ մոռնաք, որ թուրքերը ամէն մէկ մարդու համար տանջանքի մասնաւոր գլուխներ յօրինեցին – գիրքերու տասնով, քսանով հատորներ անբաւական պիտի գային։ Եղածը պատմում ալ չէ, այլ՝ ողբերգութիւն մը, որ տարիներ կ՚երկարի, սա տարբերութեամբ, որ փոխանակ թատերաբեմի՝ ունի ընդարձակ աշխարհ մը, ու փոխանակ դերասանի՝ մարդկային միսը, իր ամէնէն լայն զանազանութեան ու հոգեպէս տարբերակերտ արժէքին մէջ։ Ասիկա ներկայացնելու համար պատմական մեթոտով, մէկի տեղ տասնաւորով մարդ է հարկաւոր։

Մայրիներու շուքին տակ, էջ 16

Պարզ է, որ Օշական գիտակից է Մնացորդացի ծրագրին յաւակնոտ տարողութեան, ու կը նախազգայ թէ հայկական Աղէտը վիպական տարազով ներկայացնելու ճիգը անխուսափելի խութերու պիտի բախի։ Վերոյիշեալ հարցազրոյցին մէջ, Օշական ի՛նք կը նշէ այդ խոչնդոտները.

Աղէտը՝ անհուն, բայց տարօրինակ կերպով միաձեւ, կը վրիպի արուեստագէտին պարագրկումէն, արուեստին պայմանը ըլլալով զանազանութիւնը։

Մայրիներու շուքին տակ, 19-20

Նոյն միտքը կ՚արտայայտէ Համապատկերի Թ. հատորի Արամ Անտոնեանի մասին մենագրութեան մէջ.

Վիպող տաղանդը անբաւական է նման նուաճումներու համար, քանի որ վէպին հիմնական հանգոյցը իր նորոգումն է եւ մենք կանխապէս գիտենք, թէ ժանտարմայի մը թափթփուք հեղինակութեան ներքեւ ինկած մարդկային այդ խժուքը, խժխժուքը, խաժամուժը շատոնց դադրած են մարդկութեան պատկանելէ եւ այդ իսկ ճակատագրով՝ անընդունակ մեր շահագրգռութիւնը իրենց վրայ պահելու։

Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան իններորդ հատոր. 261-62

Հետեւաբար, ըսաւ Նշանեան, եթէ փափագինք կարդալ Օշականի վէպին «չգրուած» բաժինը, հարցին պիտի մօտենանք այլ դիտանկիւններէ, հարց տալով, որինակ, թէ Օշական ի՞նչ գրած է անոր փոխարէն։ Պատասխանը, անշուշտ, Համապատկերի տաս հատորներն են։

Դասապահի վերջին բաժնով, Նշանեան յիշեց Մնացորդացի դիպաշարէն իր կազմած ամփոփումը, որ հրատարակուած է ֆրանսերէնով իր Le roman de la catastrophe (2008) հատորին մէջ։ Ան նաեւ բացատրութիւններ տուաւ վէպի կեդրոնական դէմքին՝ Սողոմենց Սողոմին, որ գեղեցիկ ձայն ունի (Սողոմոն Սողոմոնեան՝ Կոմիտասի աւազանի անունն ու մականունն են), Սողոմի բանտարկութեան՝ որ վէպին մէջ երկար բաժին մըն է, եւ վերջապէս Մոխիրնոցի տեսարանին մասին (ուսանողները այդ տեսարանէն յատկանշական բաժին մը նախօրօք ստացած էին)։

Վերոյիշեալը խիստ ամփոփ նկարագրականն է Նշանեանի ծաւալուն դասախօսութեան։ Այստեղ տրուած են Նշանեանի ներկայացուցած գլխաւոր կէտերը միայն։ Ինչպէս դասախօսը նշեց, պէտք է յուսալ, որ դասախօսութիւնը պէտք է խթանէ բոլորը, որ կարդան Մնացորդացը իր ամբողջութեամբ։

Առաջինին մէջ, աշխատանոցներու վարիչ Վիգէն Թիւֆէնքճեանը ուսանողներուն տուաւ տասը խումբ բառեր։ Իւրաքանչիւր խումբ կը սկսէր տուեալ բառով մը, որուն տակ կային հինգ ենթաբաժանումներ, իսկ անոնցմէ ամէն մէկը կը բաղկանար հինգ բառերէ, այսպէս.

Տուեալ բառ. Բուժել

1. բոցկլտալ, դարմանել, գգուել, զեղծել, սեւեռել
2. զառանցել, դիզել, աղերսել, աջակցիլ, կազդուրել
3. ամոքել, ամրացնել, համոզել, թալկացնել, թեթեւցնել
4. հանդարտիլ, տնքալ, ախտազերծել, մեղմանալ, կառավարել
5. հարթել, փարատել, ապականել, բարւոքել, տորոմիլ

Ուսանողները պարտէին իւրաքանչիւր ենթաբաժանումի հինգ բառերէն ընտրել այն, որ կարելի է հոմանիշ համարել տուեալ բառին։ Կանգ առնելով իւրաքանչիւր բառի վրայ, Թիւֆէնքճեան նախ ստուգեց, թէ ուսանողները ծանօթ էի՞ն այդ բառին, որմէ ետք, ուսանողները մի առ մի պարտէին բացատրել իրենց ընտրած հոմանիշի տրամաբանութիւնը։ Այս աշխատանքը տեւեց շուրջ իննսուն վայրկեան, մինչեւ դադարի ժամը։

Դադարէն ետք, ուսանողները անցան երկրորդ աշխատանոցին, որ համեմատաբար աւելի դիւրին էր բոլորին համար։ Թիւֆէնքճեան ներկայացուց եօթանասունհինգ բառակապակցութիւններ, բաժնուած տասնհինգ խումբերու, օրինակ՝

ինքնիրեն բխող, մառախուղով պատուած, այտի ոսկոր, սէգ եւ պանծացող, փրփուրով լեցուն

Ուսանողները լծուեցան տրուած բառակապակցութիւններով բարդ բառեր կազմելու աշխատանքին։ Վերի օրինակի պարագային, անոնք գտան ինքնաբուխ, մառախլապատ, այտոսկր, սիգապանծ եւ փրփրալի բառերը։

Դասապահի ընթացքին, ուսանողները մերթ ընդ մերթ նշեցին, թէ նախապէս ծանօթ էին երկու աշխատանոցներու ընդմէջէն իրենց հանդիպած բառերուն, սակայն իրենց առօրեայ լեզուին մէջ այդ բառերը բաւականաչափ ներկայ չեն։ Այդ անդրադարձումով ալ աւարտեցաւ դասապահը։

Դասընթացքի տնօրէն Վիգէն Թիւֆէնքճեան նախ բարի գալուստ մաղթեց վերադարձող եւ նոր ուսանողներուն։ Յաջորդաբար, ան ներկայացուց այս եռամսեակի դասանիւթերու եւ դասախօսներու ցանկը, որոնց մէջ ընդգծելի են Եւրոպայէն հրաւիրուած Դոկտ. Մարկ Նշանեանը եւ գրականագէտ Կարէն Ջալլադեանը։

Առաջին դասապահին համար, Թիւֆէնքճեան պատրաստած էր երկու աշխատանոցներ, առաջինը զարգացնելու ուսանողներու խմբագրական՝ իսկ երկրորդը անոնց շարահիւսական ճարտարութիւնները։ Խմբագրական աշխատանոցին համար, Թիւֆէնքճեան ընտրած էր Օթթաուայի Սբ. Մեսրոպ Հայց. Առաք. եկեղեցւոյ հովիւին եւ Ծխական խորհուրդին՝ տեղւոյն հայ համայնքին վերջերս ուղարկած «Վերաթարմացուած տեղեկութիւն» վերնագրուած հաղորդագրութիւնը, եկեղեցւոյ նորոգութեան աշխատանքներու մօտալուտ աւարտին մասին։

Աշխատանոցը սկսաւ յիշեալ գրութեան լեզուական, ուղղագրական, քերականական եւ շարահիւսական վրէպները գտնելու աշխատանքով, որ ուսանողները կատարեցին առանձնաբար։ Անկէ ետք, խմբային դրութեամբ անոնք առաջարկեցին գրութիւնը սրբագրելու եւ զայն բարելաւելու զանազան բարեփոխումներ։

Դադարէն ետք, Թիւֆէնքճեան անցաւ համառօտ եւ ընդարձակ նախադասութիւններ աշխատանոցին։ Գործնական օրինակներու մատուցումով, ան նախ բացատրեց թէ ինչպէս կարելի է համառօտ նախադասութիւն մը ընդարձակել։ Ապա ուսանողները ստացան քսան համառօտ նախադասութիւններ, զանոնք անհատապէս ընդարձակելու պատուէրով։

Աշխատանոցի աւարտին, իւրաքանչիւր ուսանող պատեհութիւնը ունեցաւ իր պատրաստած ընդարձակ նախադասութիւնը բարձրաձայն ընթերցելու, իսկ Թիւֆէնքճեան կատարեց իւրաքանչիւրին պատշաճ նկատողութիւններն ու թելադրութիւնները։

Դասընթացքի տնօրէն Վիգէն Թիւֆէնքճեանի օրուան դասախօսին կենսագրական գիծերու համառօտ թուումէն ետք, Տէր Ղուկասեան անմիջապէս սկսաւ մանրապատմուածքներու մասին ծանօթութիւններ ներկայացնել։ Այսպէս, մեր ուսանողները տեղեկացան, թէ մանրապատմուածքի անգլերէն անուան՝ micro-fictionի ստեղծողը եղած է մեքսիկացի գրող José Emilio Pacheco 1977ին, իսկ զայն իբր գրական ժանր առաջին ուսումնասիրողն էր Dolores M. Koch՝ 1981ին։ Այսօր թէեւ այս ժանրին մէջ ստեղծագործողները մեծաթիւ չեն, սակայն ութսունական թուականներէն սկսեալ, անոնք նկատառելի համայնք մը կը կազմեն։ Ղուկասեան նաեւ յայտնեց, որ այդ օրուան իր ներկայացման հիմք կը կազմեն մանրապատմուածքներու (micro relato կամ relato subito) մասին արժանթինցի գրող Ana Maria Shuaի առաջադրած տեսութիւնը եւ բացատրութիւնները։

Ապա դասախօսը խնդրեց ուսանողներէն, որ թուեն իրենց ծանօթ այլազան կարճ գրութիւններու տեսակները։ Այդ թուումէն կազմուեցաւ հետեւեալ ցանկը. հեռագրեր, շնորհակալագրեր, ծանուցումներ, կատակներ, ասացուածքներ, առակներ եւ մեր օրերուն՝ Twitter կամ X հարթակներու գրութիւնները։ Դասախօսը դիտել տուաւ, որ այդ ցանկին վրայ երեւցող գրութիւններէն ոմանք մաս չեն կազմեր գրականութեան կալուածին (հեռագիր, ծանուցում եւլն.), սակայն կարելի է զանոնք ներկայացնել իբր գրական արտադրութիւն։ Գալով հայ գրականութեան, մենք ալ ունեցած ենք կարճ գրութիւններ,- հայրէնները (Նահապետ Քուչակ), քառեակները (Յովհաննէս Թումանեան), նորավէպերը (Գրիգոր Զօհրապ, Լեւոն Բաշալեան), իսկ եօթանասունական թուականներուն Վարդգէս Պետրոսեանի էսքիզները։

Այս մուտքէն ետք, Տէր Ղուկասեան բացատրեց, որ ըստ Shuaի, կարելի է մանրապատմուածքները դիտել իբր այլեւայլ գրութիւններու կեդրոնը , իսկ կարճ բանաստեղծութիւններ, ասացուափքներ եւ կատակային դրուագներ կը շրջանակեն զայն։ Այսօր, անգլօ-ամերիկեան աշխարհին մէջ flash fiction գրութիւնները կը սահմանուին հազար կամ անկէ նուազ բառերով, իսկ micro-fictionները՝ երեք հարիւր կամ անկէ նուազ բառերով։ Սպանախօս աշխարհին մէջ, այս վերջիններէն թերեւս ամենէն համբաւաւորն է կուաթեմալացի գրող Augusto Monterrosoի El dinosauro (հոյամողէզը) մանրապատմուածքը, որ ունի միայն մէկ տող.

Cuando despertó, el dinosaurio todavía estaba allí. (երբ արթնցաւ, հոյամողէզը տակաւին այնտեղ էր)

Դասախօսը դիտել տուաւ, որ յաջող կը նկատուին այն մանրապատմուածքները, որոնք մէջբերուածին նման, մեկնաբանութիւններու տուն կու տան. այդպիսով, հեղինակ ու ընթերցող հաւասարապէս ստեղծագործող կը դառնան։ Դարձեալ ըստ Shuaի, մանրապատմուածքի հիմնական տարրերն են.

ա) համառօտութիւնը. այս կ՚ենթադրէ, որ հեղինակի ընտրած իւրաքանչիւր բառը պէտք է անհրաժեշտ ըլլայ ու տեղին.

բ) ներգործօնականութիւնը. մանրապատմուածքը պէտք է ըլլայ ազդեցիկ ու անակնկալի բերէ ընթերցողը.

գ) մանրապատմուածքի ծիրը կամ պատումին շրջագիծը աւելի ծաւալուն պէտք է ըլլայ քան անոր բովանդակութիւնը.

դ) ճկունութիւնը. մանրապատմուածքի կառոյցը պէտք ըլլայ խիստ ճկուն։

Shua նաեւ հաստատած է, ըսաւ Տէր Ղուկասեան, որ մանրապատմուածքի հեղինակը ադամանդատաշ է. այնպէս որ, ան ուշադիր պէտք է ըլլայ իր բառապաշարին, բայերը նախընտրելով մակբայերէն, խուսափելով նկարագրական տողերէ, եւ գրութիւնը աւարտէ անխուսափելի վերջաւորութեամբ մը. միաժամանակ, կրնայ պատահիլ, որ մանրապատմուածքի չունենայ վերջնական աւարտ մը։

Տէր Ղուկասեանի ներկայացման ընթացքին, ուսանողները յաճախադէպ հարցումներ կ՚ուղղէին դասախօսին, եւ կը ստանային լրացուցիչ բացատրութիւններ։

Դասապահի դադարէն ետք, Տէր Ղուկասեան վարեց գրավարժութեան աշխատանոց մը, որու ընթացքին, ուսանողները պարտէին իրենց ներդրումով ամբողջացնել մանրապատմուածքի մը առաջին տողը, ինչպէս օրինակ՝ «Արունարբուին (vampire) պատկերը չ՚արտացոլար հայելիին մէջ», կամ՝ «սկսայ գրել, բայց, ընթերցող, պիտի անդրադառնաս որ որոշեցի չշարունակել»։ Ուսանողները խանդավառութեամբ լծուեցան աշխատանքի ու բարձրաձայն կարդացին իրենց պատասխանները։

Դասապահի վերջին ժամուն, Տէր Ղուկասեան ուսանողներուն տուաւ «երազահան» բառը, որու երկրորդ արմատէն մէկ գիր զեղչելով, ուսանողները պէտք է ստեղծէին նոր բառեր։ Ահաւասիկ այդ նոր բառերէն մի քանին.

• երազաբան
• երազարան
• երազաւան
• երազասան
• երազահէն
• երազահատ
• երազական
• երազաման
• երազահաճ
• երազահար

Յիշեալ ցանկէն երեք բառեր ընտրելով, ուսանողները պէտք է իրե՛նք յօրինէին մանրապատմուածք մը։ Իւրաքանչիւրը կարդաց իր գրածը, եւ անոնց մէջ ամենէն ուշագրաւն ու յաջողածը համարուեցաւ Ռիթա Վ.ի հետեւեալ յօրինումը.

Երազահան բացի երազաբան ըլլալու, երազահար եղայ։

Դասապահի աւարտէն առաջ, Տէր Ղուկասեան ուսանողներու կարդաց «Բագին« գրական հանդէսին մէջ իր հրատարակած մանրապատմուածքներէն մի քանին։ Այդ ընթերցումով ալ աւարտեցաւ ութերորդ եռամսեակի այս վերջին դասը, անջնջելի տպաւորութիւն յառաջացնելով ներկաներուն մօտ։