Պէրպէրեան իր դասախօսութիւնը սկսաւ Էթիեմեզեանը բնորոշելով իբր «1970ականներէն սկսեալ, սփիւռքի ամենէն կարեւոր մտաւորականներէն մին»։ Ան իր ներկայացումը կատարեց սահիկներու ընկերակցութեամբ, որոնց միջոցաւ ուսանողները ծանօթացան Էթիեմեզեանի կեանքի հանգրուաններուն եւ հեղինակին անոնցմէ իւրաքանչիւրին համապատասխանող մտածողութեան հոլովոյթին։

Էթիեմեզեան ծնած է Հալէպ, 1943ին, եւ աշակերտած է Մխիթարեան միաբանութենէն Հայր Վահան Յովհաննէսեանին ու Հայր Եփրեմ Ղազարեանին։ 1963ին սկսած է յաճախել Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը ու հետեւած ճարտարապետութեան դասընթացքներու։ Հինգ տարի ետք, ուսումը շարունակելու նպատակաւ մեկնած է Գանատա, ուր Թորոնթոյի եւ Մոնթրէալի համալսարաններուն մէջ խորացուցած է գրականագիտութեան եւ իմաստասիրութեան՝ ինչպէս նաեւ ընկերաբանութեան, հոգեբանութեան ու քաղաքական գիտութիւններու իր գիտելիքները, իսկ իր ապրուստը եւ ուսման ծախքը ապահովելու համար լծուած տենդագին աշխատանքի։ 1975ին վերադարձած է Լիբանան, եւ քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն իբրեւ ուսուցիչ եւ խմբագիր պաշտօնավարած Ազգային Սուրէն Խանամիրեան երկրդ. վարժարանին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Զարեհեան դպրեվանքին, Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին, «Ազդակ» օրաթերթի եւ ապա «Ազդակ Շաբաթօրեակ–Դրօշակ»-ին մէջ, միաժամանակ աշխատակցելով վերոյիշեալ թերթերուն եւ «Բագին» ամսագրին՝ Վ. Էթիեմեզեան, Վ.Է., Վարազդատ, Ն. Դիմաքսեան եւ այլ գրչանուններով: Այդ շրջանին հրատարակած է պատմուածքներ, գրախօսականներ, հրապարակագրական էջեր, գրականագիտական, ընկերային, իմաստասիրական, քաղաքական եւ այլ նիւթեր շօշափող յօդուածներ։ 1985ին հիմնադրած է «Մորմոք» անուամբ սեփական գրաշարատունը։ Սեպտեմբեր 1996-ին, լեղուցի վիրահատումէ ետք, սրտի տագնապի հետեւանքով, Վազգէն Էթիեմեզեան անսպասելիօրէն մահացած է 53 տարեկան հասակին:

Իր մահէն շուրջ քսանհինգ տարի ետք, Էթիեմեզեանի մամուլին մէջ ցրուած հրապարակագրական, գրական եւ իմացական գրութիւնները երեք հատորներով, եւ շուրջ 1200 համագումար էջերով, լոյս տեսած են Պէյրութի եւ Մոնթրէալի մէջ. Շաբթուան մտածումը (2023, Պէյրութ),Գրական եւ իմացական էջեր (2024, Մոնթրէալ) եւ Տագնապի եւ խռովքի էջեր (2024, Պէյրութ)։ Այդ հատորներու հրատարակութեան մեծապէս նպաստած է Էթիեմեզեանի աղջկան՝ Մեղեդիին գրաշարութեան աշխատանքը։

Պէրպէրեան նշեց, որ «Էթիեմեզեանի ստեղծագործութիւնը՝ իր պատմուածքներով, իմացական յօդուածներով, գրախօսականներով, նոյնիսկ՝ թարգմանական յօդուածներով ամբողջութիւն մըն է. օրինակ՝ Ռապըրթ Հարթմանի «Քաղաքացին»` աւելի ուշ իբրեւ մեկնակէտ կը ծառայէ «Քաղաքացին՝ Մուշեղ Գալշոյեանի մէջ» յօդուածին»։ Դասախօսը նաեւ յայտնեց, որ այստեղ ինք պիտի ընդգծէ երկու երեւոյթներ. նախ այն, որ գրողին միջավայրը, իր ապրած փորձառութիւններն ու ընկերային մտածողութիւնը ինչպէս կը կազմաւորեն անոր աշխարհահայեացքը, եւ ապա՝ պատմուածքներուն ճամբով հետեւիլ իր գրական զարգացումին։

Յաջորդաբար, Պէրպէրեան մանրամասնօրէն անդրադարձաւ Էթիեմեզեանի գրականութեան, զայն բաժնելով երեք հանգրուաններու։ Անոնցմէ առաջինը կը տարածուի 1962-65 տարիներուն վրայ, երբ հեղինակին առաջին պատմուածքները լոյս տեսած են «Բագին» ամսագրին եւ «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ։ Դասախօսը հակիրճ ձեւով տուաւ այդ պատմուածքներէն ոմանց դիպաշարերը («Երիտասարդի մը օրագրէն», «Անաւարտ պատմութիւն», «Թուրքը», «Քառասուն ութ ժամ՝ պատուոյ խօսք»)։ Երկրորդ շրջանը կը պարփակէ «Ահեկան» եռամսեայ պարբերաթերթին մէջ լոյս տեսած գրութիւնները,- «Լոյծ յանգեր», «Մեղեդի երգիս համար», «Տեղատուութիւն եւ մակընթացութիւն», «Քերմէս» եւ «Քոմա», որոնց մէջ «կը հանդիպինք կնոջ եւ շրջապատին հետ շփուելու, փնտռտուքի, դժգոհութեան, ըմբոստութեան, գինովութեան եւ նման բազմաթիւ ապրումներու եւ հոգեվիճակներու»։ Երրորդ շրջանը կը սկսի 1975ին, երբ հեղինակը կը վերադառնայ Լիբանան, իր հետ տանելով Արեւմտեան կիսագունդի մտածողութիւնն ու աշխարհահայեացքը։ «Խառն ապրումներով փորձառութիւն մը՝ իր դրական ու ժխտական երեսներով, սակայն շատ աւելի հասուն ու հարցադրող կերպար մը կը տեսնենք այստեղ», հաստատեց դասախօսը։

Էթիեմեզեանի պատմուածքներէն ճաշակ մը տալու համար, դասախօսը խնդրեց Սեւակ Աֆարեանէն, որ ընթերցէ հեղինակին պատմուածքներէն «Սէր»ը, որ լոյս տեսած է «Բագին»ի մէջ, օգոստոս 1980ին։ Պատմուածքը կը յատկանշուի անանուն տիպարներով եւ սեռային յարաբերութեան մը նկարագրութեամբ, առանց սակայն դոյզն գռեհկութեան նշոյլի։

Դադարէն ետք, Պէրպէրեան կեդրոնացաւ Էթիեմեզեանի գրականագիտական խորքով էջերուն։ Ան յայտնեց, որ յօդուածներու եւ գրախօսականներու ճամբով, հեղինակը անդրադարձած է դասական հեղինակներու, ինչպիսիք են Հրաչեայ Աճառեան, Յ. Ճ. Սիրունի, Մկրտիչ Արմէն, Յակոբ Մնձուրի, Վազգէն Շուշանեան, Յարութ Կոստանդեան, Մուշեղ Գալշոյեան եւ Հրանդ Մաթեւոսեան: Միւս կողմէ՝ ան ներկայացուցած է աւելի երիտասարդ, ժամանակակից կամ «դժուար» հեղինակներ,- Զարեհ Որբունի, Կարօ Արմենեան, Վահէ Օշական եւ Գրիգոր Պըլտեան:

Գալով իմացական մարզին, այնտեղ ուշագրաւ են Էթիեմեզեանի «Մշակոյթի արմատներուն ընդմէջէն» ընդհանուր խորագրին տակ խմբուած տասնչորս յօդուածները, որոնց վերնագրերէն իսկ կարելի է գաղափար մը կազմել արծարծուած նիւթերու տարողութեան մասին. «Մեղքի պարտէզէն մեկնելով», «Լռութիւն եւ լեզու» (երկու մասով), «Վրէժխնդրութիւն եւ յիշողութիւն», «Ժամանակ եւ բարոյականութիւն», «Սեռային ազատութիւն», «Տրոկի գործածութիւն» եւ մանաւանդ՝ «Ինչո՞ւ կարեւոր է մշակոյթի արմատներուն ընդմէջէն դիտել հարցերը» գրութիւնը։ Դասախօսը յայտնեց, որ այս կարգի գրութիւններուն մէջ ընթերցողը կը հանդիպի 60-70 միջազգային համբաւ վաստակած անուններու (Փիրանտելլօ, Քամիւ, Եունկ եւ այլք), որոնցմէ մէջբերումներով Էթիեմեզեան կը փաստարկէ ընկերային եւ քաղաքական հարցերը մշակութային ոսպնեակէ մը դիտելու անհրաժեշտութիւնը։ Ահաւասիկ այդ յօդուածաշարքէն հատուած մը.

Եւ ի՞նչ է գիտութիւնը / Առնել այդ այլը առարկայականօրէն, առանց բարդոյթի, առանց վախի, առանց մտալլկումի, բոլորովին բաց կերպով: Սերտել չէ՞ այլ մը, ըլլայ ան մարդ, կենդանի, բոյս կամ առարկայ, ինքն իր մէջ, առանց անձնականացումի, առանց արտաձգումի: / Եւ ի՞նչ է հանդուրժողութիւնը … / Եթէ ոչ կարենալ ապրիլ այս բացութեան մէջ, ընդունելով տարբերութիւնները, ըմբռնելով զանոնք իրենց փոփոխումին մէջ իսկ: / Եւ ի՞նչ է կրօնը … / Եթէ ոչ նուիրականացումը սիրոյ եւ հանդուրժողութեան, առանց դառնալու տոկմա, հաստատութիւն, անփոփոխ իրականութիւն, եւ քաղաքակրթութիւնն ու գիտութիւնը ըմբռնել այս ձեւով: / Եւ ի՞նչ է ընկերվարութիւնը … / Եթէ ոչ այս ամբողջին պսակը: / Եւ ի՞նչ է մշակոյթը … / Եթէ ոչ այս բոլորին ամբողջական արտայայտութիւնը:

Դասապահի աշխատանոցային բաժնին մէջ, ուսանողները խմբովին կարդացին Էթիեմեզեանէն կարգ մը մտքեր, եւ զանոնք բացատրեցին իրենց բառապաշարով։ Այնուհետեւ, Պէրպէրեան ուսանողներուն ընթերցեց Հրանդ Մաթեւոսեանի գրականութեան մասին հեղինակին «Քաղաքացին՝ Մուշեղ Գալշոյեանի մէջ» յօդուածէն հատուած մը, ուր երեւան կու գայ Էթիեմեզեանի գրախօսականներուն եզակի ոճը։ Այդպիսով ալ աւարտեցաւ դասապահը։

Դասընթացքի տնօրէն Վիգէն Թիւֆէնքճեան նախ բարի գալուստ մաղթեց վերադարձող եւ նոր ուսանողներուն։ Յաջորդաբար, ան ներկայացուց այս եռամսեակի դասանիւթերու եւ դասախօսներու ցանկը, որոնց մէջ ընդգծելի են Եւրոպայէն հրաւիրուած Դոկտ. Մարկ Նշանեանը եւ գրականագէտ Կարէն Ջալլադեանը։

Առաջին դասապահին համար, Թիւֆէնքճեան պատրաստած էր երկու աշխատանոցներ, առաջինը զարգացնելու ուսանողներու խմբագրական՝ իսկ երկրորդը անոնց շարահիւսական ճարտարութիւնները։ Խմբագրական աշխատանոցին համար, Թիւֆէնքճեան ընտրած էր Օթթաուայի Սբ. Մեսրոպ Հայց. Առաք. եկեղեցւոյ հովիւին եւ Ծխական խորհուրդին՝ տեղւոյն հայ համայնքին վերջերս ուղարկած «Վերաթարմացուած տեղեկութիւն» վերնագրուած հաղորդագրութիւնը, եկեղեցւոյ նորոգութեան աշխատանքներու մօտալուտ աւարտին մասին։

Աշխատանոցը սկսաւ յիշեալ գրութեան լեզուական, ուղղագրական, քերականական եւ շարահիւսական վրէպները գտնելու աշխատանքով, որ ուսանողները կատարեցին առանձնաբար։ Անկէ ետք, խմբային դրութեամբ անոնք առաջարկեցին գրութիւնը սրբագրելու եւ զայն բարելաւելու զանազան բարեփոխումներ։

Դադարէն ետք, Թիւֆէնքճեան անցաւ համառօտ եւ ընդարձակ նախադասութիւններ աշխատանոցին։ Գործնական օրինակներու մատուցումով, ան նախ բացատրեց թէ ինչպէս կարելի է համառօտ նախադասութիւն մը ընդարձակել։ Ապա ուսանողները ստացան քսան համառօտ նախադասութիւններ, զանոնք անհատապէս ընդարձակելու պատուէրով։

Աշխատանոցի աւարտին, իւրաքանչիւր ուսանող պատեհութիւնը ունեցաւ իր պատրաստած ընդարձակ նախադասութիւնը բարձրաձայն ընթերցելու, իսկ Թիւֆէնքճեան կատարեց իւրաքանչիւրին պատշաճ նկատողութիւններն ու թելադրութիւնները։

Թիւֆէնքճեան դասը սկսաւ ԺԹ. դարու վերջաւորութեան կիներու հարցին վերաբերեալ Պոլսոյ մէջ տիրական մտայնութեան մասին Գրիգոր Զօհրապէն բարացուցական մէջբերումով մը։ Որպէս անդրադարձ Տիւսափի Մայտա վէպին, Զօհրապ գրած է,

Իգական սեռի իրաւունքներուն խնդիրը դեռ մեր մէջ կիզիչ օրուան խնդիր մը չի կրնար ըլլալ։ … կինը՝ այրերու շղթայեալ գերին, անձնուէր զոհը, անտրտունջ ողջակէզը ներկայացնել ճշմարիտ չէ երբեք, այլ թէ կնոջական բնութիւնն է որ պարզապէս անոր իրաւունքը եւ գոյութեան պայմանները կը ճշդէ. եւ եթէ գանգատելու իրաւունք մը երբեք կայ, եթէ անհաւասարութեան դէմ ձայն բարձրացնելու հարկը կը զգացուի, այդ հարկը այրերուն համար է, որուն յատկացուած են ամէն չարչարանք, տքնութիւն, յոգնութիւն եւ աշխատութիւն, մինչդեռ կինը սովոր է մի՛այն վայելել այն քրտինքի արդիւնքը, որուն բնաւ չէ մասնակցած։

Մեր կեանքէն. «Կնոջ իրաւունքները (Մայտա)». Տպարան «Նուպար». Գահիրէ, 1945. էջ 69-70

Յիշեալ ժխտական դիրքաւորումը իր պարունակին մէջ դնելու համար, Թիւֆէնքճեան նշեց, որ Զօհրապ հաւանաբար կը միտէր անխաթար պահել հայ ընտանիքի աւանդական ըմբռնումը, կիներու հարցին մէջ տեսնելով Եւրոպայէն ներշնչուող շարժումէ մը բխող վտանգ։ Ահա՛ այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ, ըսաւ դասախօսը, որ կը ստեղծագործէին շարք մը կին գրողներ, ինչպիսիք են Պերճուհի Բարսեղեան (1860-1940), Անայիս (Եւփիմէ Աւետիսեան 1872-1950), Արշակուհի Թէոդիկ (1875-1922), Մառի Պէյլէրեան (1877-1915), Զարուհի Պահրի (1880-1958), Մաննիկ Պէրպէրեան (1883-1960), Հայկանոյշ Մառք (1884-1966) եւ Սիրան Սեզա (Զարիֆեան 1903-1973)։ Ընթացիկ դասախօսութեան համար, յիշեալ անուններէն Թիւֆէնքճեան ընտրած էր չորսը՝ Արշակուհի Թէոդիկ, Մառի Պէյլէրեան, Զարուհի Պահրի եւ Հայկանոյշ Մառք, ընտրութեան հիմք ընդունելով չորսին 1875-85 տասնամեակին ծնած ըլլալու իրողութիւնը, իրենց գաղափարները հրապարակագրութեամբ արտայայտելու որոշումը եւ հայկական հանրային կեանքին մէջ իրենց հանրօգուտ դերակատարութիւնը։

Արշակուհի Թէոդիկ

Այս նախաբանէն ետք, Թիւֆէնքճեան տուաւ Արշակուհի Թէոդիկի կեանքին ու գործունէութեան հակիրճ նկարագրականը։ Քսան տարեկանին, իր ուսումը կատարելագործելու համար Արշակուհին կը մեկնի Անգլիա եւ Ֆրանսա։ Փարիզի մէջ կ՚աշխատակցի Գուիտոն Լուսինեանին՝ այս վերջինին ֆրանսերէն-հայերէն բառարանի բ. հրատարակութեան խմբագրութեան (Nouveau dictionnaire arménien classique-français Guy de Lusignan)։ 1902ին կ՚ամուսնանայ Թէոդիկի (Թէոդորոս Լապճինճեան, 1873-1928) հետ, որ աւելի ուշ հանրածանօթ պիտի դառնար իր Ամէնուն տարեցոյցը տասնութ հատորներու շարքով։ Այդ տարիներուն, Արշակուհին կ՚անդամակցի Զապէլ Ասատուրի հիմնած «Ազգանուէր հայուհեաց» ընկերութեան եւ կը զբաղի հրապարակագրութեամբ։ Իր յօդուածները լոյս կը տեսնեն «Ծաղիկ», «Մանզումէ-ի էֆքեար», «Սուրհանդակ», «Բիւզանդիոն», «Ժամանակ» թերթերուն եւ Թէոդիկի Ամէնուն տարեցոյցըին մէջ։ 1909ի Ատանայի կոտորածէն ետք, անձնական միջոցներով Արշակուհին կը հասնի Ատանա, օգնութիւն տրամադրելու կոտորածի զոհերուն։ Մէկ ամսուան ընթացքին, ան կը յաջողի որբանոց ու դպրոց հիմնադրել եւ օտարերկրացիի անունով այցելել բանտերու մէջ արգելափակուած հայ գործիչներու։ Պոլիս վերադարձին, Արշակուհի կը հրատարակէ Ամիս մը ՚ի Կիլիկիա. կցկտուր նօթեր 37 պատկերներով ուղեգրութիւնը (1910), իսկ 1915ի Ցեղասպանութենէն ետք, վերապրողներէն իր հաւաքած վկայութիւնները կ՚ամփոփէ գրքոյկի մը մէջ, որ «Ազգանուէր Հայուհեաց»ը կ՚ուղարկէ Փարիզ, ուր գրքոյկը կը հրատարակուի Temoignages inédits, sur les atrocités turques commises en Arménie խորագրին տակ (1920): Արշակուհի Թէոդիկ նաեւ հեղինակն է Արդի բարոյագիտութիւնը դասագրքին (1911-1912) միջին եւ բարձրագոյն դասընթացքներով: 1915էն սկսեալ, Արշակուհին կ՚ապրի դժնդակ տարիներ. ամուսինը աքսորուած էր, իսկ ինք ու զաւակը կը գտնուէին նիւթական անձուկ վիճակի մէջ։ Այդ շրջանին ան կը վարակուի թոքախտով, որ զինք կը զգետնէ 1922ին, Լէյսին, Զուիցերիա, ուր գացած էր դարմանուելու։

Ապա ուսանողները կարդացին Արշակուհի Թէոդիկի զանազան յօդուածներէն ու հրատարակութիւններէն իրենց տրամադրուած շարք մը մտածումներ, որոնց աւելի հանգամանօրէն պիտի անդրադառնային դասապահի աշխատանոցային բաժնին մէջ։

Մառի Պէյլէրեան

Մառի Պէյլէրեանի մասին խօսելէ առաջ, Թիւֆէնքճեան յայտնեց թէ անոր մասին իր տեղեկութիւնները քաղած է Հայկ Աւագեանի Մառի Պէյլէրեանի Եգիպտոսի տարիները (1896-1909) եւ ընկերվարական ֆեմինիզմը («Ջահակիր» շաբաթաթերթ, Յաւելուած Ծ., Գահիրէ 2022)՝ ինչպէս նաեւ Victoria Roweի A History of Armenian Women’s Writing: 1880-1922 (Cambridge Scholars Press, 2003) հատորներէն։

Պէյլէրեան իր նախնական ուսումը ստացած է Էսայեան վարժարանի եւ Բերայի Արուեստանոց-ուսումնարանին մէջ։ Պատանի տարիքին կը հետաքրքրուի հայ ազատագրական շարժումով, յատկապէս Հնչակեան կուսակցութեան գործունէութեամբ, ու կը դառնայ այդ կուսակցութեան օրկան՝ Եւրոպա հրատարակուող «Հնչակ» թերթի Պոլսոյ թղթակիցը։ 1895-1896ին, Մառին կազմակերպողներէն է Պապը Ալիի ցոյցին (30 սեպտեմբեր 1895) եւ խանդավառ քաջալերող մը Պանք Օթոմանի գրաւումին (14 օգոստոս 1896)։ Խուսափելու համար թրքական հետապնդումներէն, Մառի կը հեռանայ Պոլսէն, ու կարճ ժամանակ մը Կիպրոս մնալէ ետք, կայք կը հաստատէ Եգիպտոս, ուր կը բնակի մինչեւ 1909։ Աղեքսանդրիոյ Պօղոսեան եւ Գահիրէի Գալուստեան վարժարաններուն մէջ Մառի կը ստանձնէ ուսուցչական պաշտօն, միաժամանակ մշակելով կիներու յատուկ թերթ մը հրատարակելու ծրագիրը։ Իր գաղափարակից ընկերոջ Ավօ Նագշճեանի միջոցաւ կը դիմէ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմեանին, խնդրելով Վեհափառին նիւթական աջակցութիւնը իր նախաձեռնութեան։ Խրիմեան ոչ միայն Պէյլէրեանի կ՚ուղարկէ նորաձոյլ հայերէն տառերու կաղապարներ, այլեւ իր բանաստեղծութիւններու Վերջալոյսի ձայներ հաւաքածոն, որուն հասոյթը Վեհափառը կը նուիրէ Մառիին։ 1902 յունուարին, Պէյլէրեան կը հրատարակէ առաջին թիւը «Արտէմիս» ամսաթերթին , որմէ լոյս կը տեսնեն տասներկու թիւեր: Թէեւ «Արտէմիս»ը ունէր արեւմտեան տարբեր երկիրներէ բազմահարիւր բաժանորդներ, սակայն անոնց մեծամասնութիւնը կը զլանար բաժանորդագրութեան սակ վճարել. այդ պատճառաւ, Պէյլէրեան հարկադրաբար կը դադրեցնէ ամսագրին հրատարակութիւնը՝ 1903ի դեկտեմբերին։

1903ի ամրան, Պէյլէրեան կ՚ամուսնանայ Ավօ Նագշճեանի հետ, որ կ՚ընդունի այնուհետեւ կոչուիլ Ավօ Պէյլէրեան։ Ամուսնին հետ, Մառի աշխոյժ մասնակցութիւն կը բերէ Եգիպտոսի Հնչակեան կուսակցութեան գործունէութեան։ 1908ին, Օսմանեան սահմանադրութեան մէջ «Իթիհաթ վէ թերաքի» (միութիւն եւ յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան ջանքերով ներմուծուած փոփոխութիւնները հաւատք կը ներշնչեն ապագայի նկատմամբ, եւ Պէյլէրեանները 1909ին կը մեկնին Եգիպտոսէն ու կը հաստատուին Իզմիր։ Այնտեղ Մառի կը վարէ Հռիփսիմեանց վարժարանի տնօրէնութիւնը՝ մինչեւ 1913. ապա զինք կը գտնենք Եւդոկիա (Թոքաթ), ուր 1914ին կը հրատարակէ իր հրապակագրական յօդուածներուԴէպի վեր ժողովածուն։ 1915ին, Մառի եւ ամուսինը կը ձերբակալուին ու կ՚աքսորուին դէպի երկրի խորերը, ուր անոնք կը մահանան ցարդ անստոյգ պայմաններու մէջ։ Աւարտելէ առաջ Պէյլէրեանի բաժինը, Թիւֆէնքճեան ուսանողները ծանօթացուց Մառի Պէյլէրեանի յանդուգն մտքերէն մի քանիին։

Մառի Պէյլէրեան

Զարուհի Պահրի

Երրորդ ֆեմինիստ դէմքը որ Թիւֆէնքճեան ներկայացուց ուսանողներուն, Զարուհի Պահրին էր, որուն կեանքին տեղեկութիւնները կու գային Պահրիի Կեանքիս վէպը հատորէն («Բագին» ԼԵ. տարի, 1996, թիւ 1, 2, 3, 4): Ծնած է 1880ին, Շահպազ ընտանիքին մէջ, Պոլիս։ Զարուհի եւ քոյրը Ատրինէ կը յաճախեն Սրբուհի Տիւսափի հովանաւորած «Դպրոցասէր տիկնանց» վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ կ՚ըլլան 1895ին։ Դպրոցի տնօրէնութիւնն ու խնամակալութիւնը կ՚առաջարկեն Շահպազ ընտանիքին, իրենց ծախքով երկու պատանի քոյրերը ուղարկել Փարիզ, ուր Զարուհի բժշկութիւն պիտի ուսանէր։ Ընտանիքը կը մերժէ առաջարկը, առարկելով որ «ֆէմինիզմը մի քանի կասկածելի բարքերով սնած կիներու գործ է, աղջիկ մը ամուսնանալու եւ զաւակներ ունենալու սահմանուած է, իմաստ չունէր, որ բարձրագոյն ուսման հետեւէր»։ 1890ական թուականներու կէսերուն Պոլսահայութեան խռովեալ կեանքը (Պապի Ալիի ցոյցը, Պանք Օթոմանի գրաւումը) կը մղեն Շահպազները, որ անոնք ծրագրեն Եւրոպա հաստատուիլ։ Մեկնումին նախորդող օրը, Իզմիրէն կը հասնի իրենց անդրանիկ զաւկին՝ Լեւոնի կասկածելի պայմաններու մէջ մահուան բօթը, որով ընտանիքը կը հրաժարի ճամբորդութեան ծրագրէն։ 1898ին, Զարուհի կ՚ամուսնանայ Ֆերիգիւղ եւ Շիշլի թաղամասերու հայ համայնքին մէջ ծանօթ երիտասարդի մը՝ Յակոբ Պահրիին հետ։

1909ի Կիլիկեան կոտորածէն ետք, Զարուհի կը գլխաւորէ նորակազմ Շիշլիի Տիկնանց Միութիւնը, որ կը պատսպարէր յիսունէ աւելի որբ աղջիկներ ու անոնց կարուձեւ կը սորվեցնէր։ 1918ին, Զարուհի կը ստանձնէ ատենապետութիւնը Շիշլիի Նշան-թաշ թաղի Հայ Կարմիր Խաչի մասնաճիւղին։ Յաջորդ տարին, Զարուհի եւ Հայկանոյշ Մառք կ՚անդամակցին Հայ Կանանց Միութեան (Լիկա) վարչութեան, որուն նախագահն էր Անայիս (Եւփիմէ Աւետիսեան)։ Այդ թուականներէն սկսեալ, Զարուհի նաեւ հանդէս կու գայ իր հրապարակագրական գրութիւններով, յատկապէս Մառքի «Հայ Կին» կիսամսեային մէջ։ Պահրիի հանրային գործունէութեան ամենէն ուշագրաւ հատուածը կը հանդիսանայ իր աշխատանքը Զաւէն Պատրիարք Տէր Եղիայեանի նախաձեռնած եւ անգլիական դեսպանատան հովանաւորած՝ ապրիլ 1919ին հիմնադրուած «Չէզոք տուն» հիմնարկութեան մէջ, որ պիտի պատսպարէր Հայկական Ցեղասպանութենէն եւ Ա. Համաշխարհային պատերազմէն վերապրած որբեր, անոնց հայ ծագումը ստուգելու նպատակով։ «Չէզոք տուն»ը կառավարող խորհուրդը կազմուած էր հայ համայնքի ներկայացուցիչ Զարուհի Պահրիէն, թրքական Կարմիր Մահիկի նախագահ Նէզիմա հանըմէ եւ անգլիական դեսպանատան ներկայացուցիչ Միս Ուայթինկէ։ Ահա Զարուհիի վկայութիւնը այդ օրերու իր գործունէութեան մասին.

Իրենց ընտանիքէն, տունէն տեղէն զրկուած, իրենց ազգութիւնը մոռցած, 3-4 տարի շարունակ բնակած ըլլալով թուրքերու մօտ, ոմանք՝ չար ու խիստ, գաւազանի հարուածներուն սարսափին տակ մոռցնել տալ ջանացած էին այդ փոքրերուն՝ իրենց ազգութիւնը, ուրիշներ՝ բարի եւ սրտի տէր, այդ տղաքը սիրաշահելով իրենց մօտեցուցած էին, անոնցմէ ոմանք հոգիով հիւանդներ էին, շատեր՝ չարացած, նոր կրօնքի մը՝ իսլամութեան մոլեռանդութիւնով արբեցած։

«Ի՞նչ էր Չէզոք տունը». «Հայաստանի Կոչնակ» ԾԴ. տարի, 1954 թիւ 43, էջ 1036

Զարուհի Պահրիի ջանքերով, «Չէզոք Տուն»ի մէջ շուրջ 250 որբեր կը վերագտնեն իրենց հայկական ինքնութիւնը, բայց ան կը ստիպուի դադրեցնել իր գործունէութիւնը, երբ թրքական «Կարմիր Մահիկ»ի ներկայացուցիչ Նէզիմա հանըմ զինք կ՚ամբաստանէ թուրք մանուկներ հայացնելու յանցանքով։ Անգլիական դեսպանատան յորդորով, 1922ի ամրան Զարուհին եւ իր ընտանիքը կը մեկնին Պոլսէն, նախ դէպի Պուքրէշ, ապա Փարիզ, ուր Զարուհի 1928ին կը հիմնադրէ Ֆրանսայի «Դպրոցասէր Տիկնանց» վարժարանը, որ կը գործէ մինչեւ օրս։ Զարուհի Պահրի կը մահանայ 1958ին, իսկ 1987ին իր ժառանգորդները աճիւնները կը փոխադրեն Հայաստան։ 2014ին, Զարուհիի թոռը՝ Ալին Էլմայեան եւ անոր զարմիկը՝ Ժագ Պահրի, իր արխիւը կը յանձնեն Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին։ Ի տարբերութիւն Արշակուհի Թէոդիկի եւ Մառի Պէյլէրեանի, Զարուհի Պահրի հեղինակ է շարք մը վէպերու, որոնցմէ նշենք Վոսփորի ափերուն վրայ եւ Սէնի ափերուն վրայ եռագրութիւնները (ոմանք անտիպ), եւՓառանձեմ. ճամբաներուն երկայնքին 1872-1842 վէպը (1946)։ Այս բաժնի վերջաւորութեան, Թիւֆէնքճեան ուսանողներուն ցրուեց քաղուածք մը Զարուհի Պահրիի մտքերէն։

Հայկանոյշ Մառք

Դասին յաջորդ բաժնին մէջ, Թիւֆէնքճեան անցաւ Հայկանոյշ Մառքին, որ բաւականին հանրածանօթ անուն մըն է այսօր, յատկապէս իբր հրատարակիչը «Հայ Կին» պարբերաթերթին։ Թիւֆէնքճեան յայտնեց, որ զինք ներկայացնելու համար, հիմնուած է Լեռնա Էքմէքճիօղլուի Recovering Armenia. The Limits of Belonging in Post-Genocide Turkey աշխատասիրութեան վրայ (Stanford University Press, 2016)։ Հայկանոյշի հայրը՝ Մարգար Թօփուզեանը,- որուն անունը յետագային դարձաւ Հայկանոյշի մականունը,- կոյր էր, իսկ մայրը՝ Եպրաքսէն անգրագէտ։ «Այբը չգիտցող մօրս կը պարտիմ ֆէմինիզմի առաջին ազատատենչ ձգտումներս», կը գրէ Հայկանոյշ։ Ծնած է 1882ին, թէեւ 1881 եւ 1885 տարեթիւերը եւս կը յիշուին իբր ծննդեան տարի։ Յաճախած է Էսայեան վարժարան, ուր ուսուցիչները յայտնաբերած են իր գրելու տաղանդը։ Հետեւած է գրաբարի դասերու հինգ տարի։ 1900ի աշնան, սկսած է դասաւանդել Ետիգուլէի Ազգային հիւանդանոցի գիշերօթիկ որբանոցին մէջ։ 1903ին, իր «Բաժնուած սիրտը» պատմուածքը գրաւած է «Մասիս» թերթին գրական մրցոյթին երկրորդ տեղը։ 1904ին, «Ծաղիկ» շաբաթաթերթի խմբագրութիւնը Հայկանոյշի առաջարկած է ստանձնել թերթին կիներու բաժինը, որ ան խմբագրած է երեք տարի, «արծարծելու այդպէսով գրելու տենչը կարգ մը թագուն տաղանդներու եւ մանաւանդ նորահաս կին սերունդին մէջ»։

1905ին, Հայկանոյշ կ՚ամուսնանայ Վահան Թօշիկեանի (1880-1954) հետ, որ յետագային պիտի հրատարակէր «Նոր Լուր» օրաթերթը։ Մառի Պէյլէրեանի նման, Հայկանոյշ պահած է իր աղջկնութեան անունը։ 1908ի սահմանադրութենէն ետք, Հայկանոյշ եռանդուն մասնակից է Զապէլ Ասատուրի հիմնադրած վերակազմեալ «Ազգանուէր Հայուհեաց» կազմակերպութեան, միաժամանակ անդամակցելով Կանանց Լիկային եւ Ղալաթիոյ Աղքատախնամին։ 1919ին, Հայկանոյշ կը հիմնէ «Հայ կին» կիսամսեայ հանդէսը, օրկան՝ «Հայ Կանանց Լիկային»։ Լիկան կը զբաղէր որբահաւաքի գործով, հայկական հարցի արծարծումով եւ քաղաքացիական իրաւունքներու մէջ հաւասարութիւն յառաջացնելու խնդրով։

«Հայ Կին»ի անդրանիկ թիւին մէջ, Հայկանոյշ Մառք կը գրէ. «Կը դաւանինք թէ [թերթին] գոյութիւնը աւելի քան անհրաժեշտ է, հիմայ որ Հայ կինն ալ ունի իր կատարելիք բաժինը Ազգային Վերածնունդին մէջ»։ Թերթը ունէր բազմատեսակ հետաքրքրութիւններ գոհացնող բովանդակութիւն, ինչպէս՝ գեղեցիկ մանուկներու լուսանկարներու մրցոյթ, առտնին տնտեսութեան սիւնակ, մանկական հիւանդութիւններ բացատրող գրութիւններ եւլն., ինչպէս նաեւ ստեղծագործական գրականութեան բաժին։ Հոն իրենց բանաստեղծութիւնները հրատարակած են Անայիս, Եղիշէ Արք. Դուրեան, Վահան Թէքէեան եւ Դանիէլ Վարուժան։ Թիւֆէնքճեան ուսանողներու ուշադրութիւնը հրաւիրեց Հայկանոյշ Մառքի մի քանի մտքերուն վրայ, ինչպէս օրինակ՝ «Կիներէն ազգային տուրք կը պահանջուի. եւ շա՛տ լաւ կ՚ըլլայ, որովհետեւ անոնք ալ ազգին կէսը կը կազմեն, եւ իբր այդ ունին իրենց պարտականութիւնը. բայց եւ ունին իրենց իրաւունքը» («Կիները Ազգ. Ժողովին Մէջ», «Հայ Կին» Ա. տարի, 1919, թիւ 4, էջ 1)։ «Գլխարկի մտահոգութիւն» գրութեան մէջ, Մառք կը դատապարտէ այն կիները, որոնք կը նախընտրեն վերջին նորաձեւութեամբ գլխարկ մը ունենալ՝ քան «խոհական զարգացմամբ լեցուն գլուխ մը […] երբ անդին իրենց սեռին ինքնազարթման եւ ցեղային արժանապատուութեան կապուած խնդիրները կան «Հայ Կին» Գ. տարի, 1921, թիւ 1, էջ 781)։

Երկշաբաթեայ թերթը լոյս տեսած է մինչեւ 1933, եւ անոր հրատարակութիւնը վերջ գտած թրքական կառավարութեան ճնշումներով։ Բաց աստի, Հայկանոյշ Մառք հեղինակն է Աղջկան մը հոգին վիպակին (1903), Ծուլութեան պահերէս բանաստեղծութիւններու հատորին (1921) եւ Ծփանքներ կեանքէս ինքնակենսագրական գործին (1954), որ լոյս տեսած է իր գործունէութեան յիսնամեայ յոբելեանին առթիւ հրատարակուած Հայկանոյշ Մառք. կեանքն ու գործը հատորին մէջ։ Մահացած է 1966ին, յորմէհետէ իր արխիւը փոխադրած են Երեւանի Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարան։

Աշխատանոցային բաժինը սկսելէ առաջ, Թիւֆէնքճեան ուսանողներուն տուաւ նմոյշներ Հայկանոյշ Մառքի մտածումներէն։ Անոնց ծանօթանալէ ետք, ուսանողները ստացան ներկայացուած չորս դէմքերէն մէկուն կամ բոլորին ուղղուած կարճ երկտող մը գրելու յանձնարարութիւնը, որով պիտի անդրադառնային անոնց գործունէութեան կամ կիներու հարցին մեր ժամանակաշրջանին մէջ դիմագրաւած խնդիրներուն։ Ահաւասիկ այդ երկտողներէն մի քանին.

Յարգելի տիկին Հայկանոյշ Մառք,

Մեծ հետաքրքրութեամբ  հետեւեցայ ձեր կեանքին եւ կենսագրութեան,եւ մեծ գնահատանքով նկատեցի հայ կնոջ հանդէպ ձեր արտայայտած ազատատենչ գաղափարները,  իրաւոնքներու  պահանջները, հայ կնոջ ընկերային եւ  ուսումնական  կեանքը զարգացնելու ու բարելաւելու ձեր անխոնջ աշխատանքը:Այս բոլորը երբ տակաւին եւրոպական երկիրներու մէջ տակաւին այս բոլորը մշակուած եւ գործադրուած չէին:

Դուք արժանի էք մեր յարգանքին ու երախտագիտութեան:

Այսօր մեր ընկերային կեանքը բաւական յառաջդիմած է, ուսումը քաջալերուած  իգական սեռի համար ու հայ կինը տիրացած է որոշ իրաւունքներու եւ որոշ ազատութեան: Բայց պէտք է յիշել, որ որոշ շրջաններու մէջ տեղական, ընկերային եւ տնտեսական պայմաններու տակ հայ կնոջ կեանքը բարելաւելու համար տակաւին աշխատանք կայ կատարելիք:

Տ. Մ.

Շնորհակալագիր  Մառի Պէյլէրեանին,

Վասն հայ կնոջ դատի եւ իրաւունքներու պաշտպանութեան ի խնդիր՝ ձեր կատարած աշխատանքը շատ մեծ է։

Ներկայիս ընդհանուր առմամբ մենք կը վայելենք ձեր յոգնութեան արդիւնքը։ Ունինք խօսքի ազատութիւն, կեանքի ընկեր ընտրելու եւ սեփական կեանք կառավարելու իրաւունք։ Դարձեալ ձեր ջանքերով այժմ մեր կիներն հասած են բարձր դիրքերու, ունենալով բարձրագոյն վկայականներ։ Ու այս բոլոր իրաւունքներուն ու արժէքներուն համար երախտապարտ ենք ձեզի՝ եւ ձեր նմաններուն։

Ինչպէս որ դուք շեշտած էք թէ մայրութիւնը պէտք է գնահատուի, եւ դժբախտաբար չէ գնահատուած… ես եւս ձեր այս վսեմ խօսքին վրայ շեշտս դնելով կ՚ըսեմ. եթէ մայր մը ստակ շահելով նիւթապէս չէ կրցած օժանդակել իր տունին՝ վասնզի ան Ֆիզիքապէս զոհուած է, զաւակներ ծնած, մեծցուցած ու կրթած, որոնք ապագային դարձած են բժիշկներ, դիւանագէտներ, եւ յայտնի դէմքեր։

սիրով՝
Մ. Մ.

Սիրելի ընկերուհիներ,

Այսօր մենք կ՚ապրինք արեւմտեան» աշխարհի օժտած փառքերով, յառաջադէմ Քէպէքուա հասարակութեան մէջ, օգտուելով ֆեմինիստ շարժումներու ձեռքբերած նուաճումներէն: Կը վայելենք որոշ ազատութիւններ, որոնց յարգը չենք գիտեր: Սակայն մեր ապրած դարը, մեր շրջապատի մշակոյթը, կ՚արժեւորէ միմիայն կնոջ մը գեղեցկութիւնը, ֆիզիքական տեսքը, առանց մտահոգուելու «գլխարկին տակ»-ինին մասին: Կիները կ’աշխատին, իրենց ապրուստը կը շահին, սակայն այրերու եւ կիներու միջեւ գոյութիւն ունեցող տնտեսական անհաւասարութիւնը տակաւին սուր հարց է: Այսօր, «մասքիւլինիսթ» շարժումները կը փորձեն ձեր տարած գործը վտանգի տակ դնել: Անոնց յետամնաց գաղափարները լայն տարածում կը գտնեն այսպէս կոչուած «ընկերային» ցանցերու մէջ, ցանցեր՝ որոնց տէրերը խորապէս կը ցնցեն մեր հասարակութեան հիմերը, ստանալով նորընտիր (… …) նախագահի մը անկաշկանդ վաւերացումը:

Ա.Շ.Մ.

Դասին առաջին բաժինը յատկացուած էր երկու ուսանողական աշխատանքներու ներկայացման։ Պետրոս Թեմիզեան եւ Շանթալ Մանուկեան յաջորդաբար հրամցուցին երկու գրական նիւթեր, առաջինը՝ Պօղոս Սնապեանի Աղքատներուն աւանդութիւնը գործէն պատմուածք մը, իսկ երկրորդը՝ իսթանպուլահայ գրականութեան բեղուն գրողներէն մէկը։

Թեմիզեան իր ներկայացումը սկսաւ յայտնելով, որ ինք կեդրոնացած էր Սնապեանի Աղքատներուն աւանդութիւնը եռահատոր գործի երկրորդ հատորէն «Օղակներ» պատմուածքին վրայ։ Ան նշեց, որ պատմուածքը ունի չորս տիպարներ՝ ջութակահար մը, բանաստեղծ մը, ուսուցչուհի մը եւ ոսկերիչ մը, որոնք մանկապատանեկան երգչախումբի մը ելոյթէն ետք, գիւղ կ՚երթան միասնաբար ընթրելու։ Թեմիզեան ընտրած էր ընթրիքի պահուն անոնցմէ երեքին՝ ջութակահարին, ուսուցչուհիին եւ ոսկերիչին մէկզմէկու պատմած զանազան դէպքերը, բացատրելու համար այդ դրուագներուն առթած զգայնութիւնները ընթերցողին մօտ։

Առաջին հերթին, Թեմիզեան ընթերցեց այդ երեք հատուածները , մերթ ընդ մերթ կանգ առնելով եւ ուսանողներու ուշադրութիւնը հրաւիրելով այս կամ այն կէտին վրայ, մանաւանդ անոնք՝ որոնք խորապէս տպաւորած էին զինք։ Ապա Թեմիզեան պատմեց, թէ ինչ պարագաներու բերմամբ իր պատանութեան տարիներուն անձնապէս ճանչցած էր «Բագին»ի երկարամեայ խմբագիրը, որմէ դրական յիշատակներ կը պահէ մինչեւ օրս։

Թեմիզեանի ներկայացման յաջորդեց հարց-պատասխանի բաժին մը։ Ուսանողներէն ոմանք փափագեցան տեղեկանալ թէ ի՞նչ էր նշանակութիւնը «Աղքատներուն աւանդութիւնը» վերնագրին։ Այդ մասին կարծիքներու փոխանակման ընթացքին, դասընթացքի տնօրէն Վիգէն Թիւֆէնքճեան յայտնեց, թէ ըստ էութեան, վերնագիրը յարակարծութիւն (paradox) մըն է. «աղքատ» կ՚ենթադրէ չքաւոր մը, իսկ «աւանդութիւն»՝ ուրիշին յանձնելի նուէր մը, խրատ մը կամ շօշափելի գումար մը, եւ այդտեղ ալ կը գտնենք Սնապեանի վերնագրին թելադրած խորհուրդը։

Օրուան երկրորդ ներկայացումը կատարեց Շանթալ Մանուկեան։ Սկսելէ առաջ, ան կարդաց «Ազդակ» օրաթերթի 5 սեպտեմբեր 2016-ի թիւէն Լեւոն Շառոյեանի ստորագրած մէկ յօդուածին առաջին հինգ պարբերութիւնները, զանց առնելով որեւէ յիշատակութիւն որ պիտի բացայայտէր իսթանպուլահայ գրողին ինքնութիւնը։ Ընթերցումէն ետք, ուսանողները պէտք է կռահէին գրողին անունը։ Ի վերջոյ անոնք գտան Մանուկեանի ընտրած անձնաւորութիւնը՝ հրապարակագիր, խմբագիր, վիպագիր եւ թատերագիր Ռոպէր Հատտէճեանը, որ այս տարի կը բոլորէ իր 99 տարիները։

Մանուկեան նախ տուաւ Հատտէճեանի կենսագրական տուեալները, ուսման ընթացքը եւ գրականութեան կալուածէն ներս մուտքը, «Բառասխալ» պատմուածքը՝ «Անիւ» ամսագրին մէջ։ Այնուհետեւ, Մանուկեան յիշեց թէ Զարեհ Խրախունիի (1926-2015), Զահրատի (1924-2007) եւ Վարուժան Աճէմեանի (1917-2005) հետ, Հատտէճեան ձեռնարկած է «Մարմարա» թերթին մէջ ցարդ շարունակուող գրական էջերու հրատարակութեան։

27 հոկտեմբեր 1967ին, Ռոպէր Հատտէճեան կը ստանձնէ «Մարմարա»յի խմբագրապետի պաշտօնը։ Այդ օրուընէ սկսեալ, ըսաւ Մանուկեան, ան ծաւալած է լայնածիր գրականութիւն եւ հեղինակն է հրապարակագրական յօդուածներու, վէպերու, թատերախաղերու եւ գրական նշմարներու, մանաւանդ «Յուշատետր» խորագրով «Մարմարա»յի մէջ իր ամենօրեայ սիւնակին, որուն մէջ իր գրութիւնները կը հասնին 10,000ի։ Անոնց մեծամասնութիւնը հրատարակուած է շարք մը հատորներու մէջ։

Յաջորդաբար, Մանուկեան հակիրճ անդրադարձով մը խօսեցաւ Հատտէճեանի թատերական վաստակին մասին, յիշելով, որ գրողին մօտիկ ընկերներէն էր համբաւ վաստակած բեմադրիչ ու դերասան Պերճ Ֆազլեանը, որ ըստ Հատտէճեանի, «Մխիթարեան սանուց միութեան մէջ, ան շատ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է իմ վրաս, որպէս թատրոնի սիրահար»։

Իր ներկայացումը աւարտելէ առաջ, Մանուկեան մէջբերում մը ըրաւ Հատտէճեանէն, ուր ան կը նկարագրէ ծովին հանդէպ իր տածած սէրը. ապա ան ուսանողներուն ցրուեց Յուշատետր շարքէն հեղինակին Մեսրոպ Մաշտոցին ուղղուած ներբողական գրութիւնը, որուն մեր ուսանողները ծանօթացան Ալին Շողեր Մարգարեանի բարձրաձայն ընթերցումով։

Դադարէն ետք, Թիւֆէնքճեան վարեց բառապաշարի աշխատանոց մը։ Ուսանողներէն իւրաքանչիւրը պարտէր միւսներուն՝ իրար ետեւէ ներկայացնել մեր դասերու ընթացքին իր հանդիպած բառերէն մի քանին։ Այդ բառերը պէտք է լրացնէին հետեւեալ երեք պայմաններէն մէկը կամ միւսը. ա) բոլորովին անծանօթ բառ մը, բ) ծանօթ՝ բայց քիչ գործածուող բառ մը, գ) մտածում մը կամ գաղափար մը գեղեցկօրէն արտայայտող բառ մը։ Ուսանողները շաբաթէ-շաբաթ իրենց մօտ արձանագրած բառերէն ընտրեցին ամենէն դժուարիմացները, եւ անոնց իմաստի փնտռտուքը կամ բացատրութիւնը յառաջացուց խանդավառ երկխօսութեան պահ մը։

Այսպիսով վերջ գտաւ բանաւոր արտայայտութեան բարելաւման այս դասը։

Օրուան դասախօսը ուսանողներուն ներկայացուց դասընթացքի տնօրէն Վիգէն Թիւֆէնքճեանը։ Պօղոսեան յայտնեց, որ իր ներկայացման տուեալները լրիւ այժմէական են, տրուած ըլլալով, որ զանոնք հաւաքագրած է 2024ի հոկտեմբերին իր Հայաստան այցելութեան ընթացքին։ Ան նաեւ նշեց, որ պատմականօրէն, հայկական ճարտարապետութիւնը միշտ ալ ունեցած է հայկական դիմագիծ. ապացոյց՝ Խորհրդային Հայաստանի օրերուն, ճարտարապետութիւնը գրեթէ միակ ճիւղն էր, որուն դասաւանդութիւնը կ՚ըլլար միայն հայերէնով։

Պօղոսեան նաեւ յայտնեց, որ ճարտարապետութեան ճիւղը հետզհետէ մասնագիտական կը դառնայ։ Նախապէս, ճարտարապետութեան պատմութիւնը ուսումնասիրողը, շինարարութեան մարզին մէջ աշխատողը կամ մշակութային կոթողներ վերանորոգողը կը ճանչցուէին ճարտարապետ ընդհանրական մակդիրով, սակայն ներկայիս այդ մարզերուն մէջ գործող արհեստավարժ անհատները ճշգրիտ անուանումներ ունին։ Այդ իմաստով է, որ ինք մեր ուսանողներուն պիտի ներկայացնէր «վերականգնող ճարտարապետը» (անգլերէնով՝ conservation architect, ֆրանսերէնով՝ architecte du patrimoine): Պօղոսեան կը գտնէր, որ այդ մասնագիտութեան հայերէն անուանումը ամբողջովին չի ցոլացներ այդ մարզին մէջ աշխատողին գործունէութեան ծիրը, որովհետեւ ան պարզապէս վերականգնող չէ, այլ յաճախ անկէ շատ աւելին. իր գործին բերմամբ, ան նաեւ կը մտնէ պատմագիտութեան, շինարարութեան եւ պատմա-մշակութային ոլորտներ։ Մեր օրերուն, անոր աշխատանքը փնտռուած մասնագիտութիւն մըն է։

Յաջորդաբար, Պօղոսեան անցաւ իր նիւթի սահիկներով ներկայացման։ Ան նշեց, որ սահիկներու յետնապատկերի գոյները հայկական ճարտարապետութեան մէջ ամենուր երեւցող տուֆ քարի երանգներն են (մօտաւորապէս)։

Վերականգնող ճարտարապետը, ըսաւ դասախօսը, երբեմն աներեւոյթ է, երբեմն ալ իր վարձատրութիւնը անբաւարար։ «Մենք ամէն տեղ կը տեսնենք իրենց գործին արդիւնքը, բայց իրենց մասին շատ բան չենք գիտեր: Վերականգնող ճարտարապետները անոնք են, որոնք մեծ նուիրումով, յաճախ աւելի քիչ վճարուելով, հոգ կը տանին մեր ազգային (եւ համամարդկային) նիւթական ժառանգութեան, մեծ սիրով եւ ակնածանքով»։ Այդ մարզին մէջ աշխատելու իրենց խթանը կու գայ մշակոյթի հանդէպ իրենց հոգածութենէն եւ սէրէն։ Իր աշխատանքը կատարելու համար, ան կը ստանձնէ գաղտնի ոստիկանի դերակատարութիւն, կարենալ իրեն տրամադրելի փաստերէն եզրակացութիւններու յանգիլ եւ ըստ այնմ որոշումներ կայացնել։ Հետաքրքրական է այն փաստը, նշեց Պօղոսեան, որ Հայաստանի մէջ պատմա-մշակութային յուշարձանի հասկացողութիւնը օրէնքով սահմանուած է, որ կենդանի օրէնք է՝ այն իմաստով, որ ժամանակ առ ժամանակ կը թարմացուի։

Պօղոսեան աւելցուց, որ յիշեալ օրէնքը կը մանրամասնէ թէ ո՞ր շէնքերը կամ կառոցները պատմա-մշակութային յուշարձաններ կը համարուին, եւ կարդաց օրէնքին թուարկած օրինակներէն մի քանին։ Ըստ իր կատարած պրպտումներուն, դասախօսը յայտնեց, որ Հայաստանի տարածքին՝ պետութեան կողմէ ճանչցուած պատմա-մշակութային յուշարձաններու թիւը կը հասնի 24,000ի։ Վերականգնումի գործընթացին մէջ, աւելցուց դասախօսը, վերականգնող ճարտարապետը երբեմն համեմատութեան կը յենի. այլ խօսքով, երբ ճշգրիտ տուեալներ չկան, ան կը ստուգէ տուեալ կառոյցի ժամանակաշրջանին կառուցուած այլ յուշարձաններ, եւ կ՚որդեգրէ անոնց ոճը։

Պատմա-մշակութային յուշարձանները միայն եկեղեցիներ եւ տաճարներ չեն, այլեւ կը ներառնեն պատմական դէմքերու եւ դէպքերու առնչուող շինութիւններ, նշեց Պօղոսեան։ Անոնց պահպանումը երբեմն կախեալ հասարակութենէն. օրինակ՝ Երեւանի Փակ շուկայի շէնքը, հասարակութեան պահանջով անցած է պետական հովանաւորութեան տակ։ Միւս կողմէ, հասարակութիւնը նաեւ ժխտական դերակատարութիւն կ՚ունենայ յուշարձաններու պահպանման մէջ, երբ բարեմիտ հաւատացեալներ, քանդուած եկեղեցւոյ մը կամարներուն տակ մոմ կը վառեն։

Որպէս օրինակներ այս մասնագիտական ասպարէզի աշխատանքներուն, Պօղոսեան թուեց հետեւեալները.

• Յուշարձանի վերլուծութիւն
• Չափագրութիւն
• Վերակազմութեան նախագիծ (տեսական)
• Վերականգման նախագիծ (գործնական)
• Ջրամեկուսացման նախագիծ

Դադարէն ետք, դասախօսը ուսանողներուն բաժնեց «Վերականգնող ճարտարապետի հմտութիւններու գնահատական» վերնագրով 21 կէտերէ բաղկացած էջ մը, որուն վրայ ուսանողները պիտի նշէին այլեւայլ գիտական ոլորտներու,- օրինակ՝ քիմիագիտութիւն, երկրաչափութիւն, աստուածաբանութիւն, հոգեբանութիւն, ճարտարապետական ոճերու իմացութիւն, չափագրութիւն եւլն.,- դիմաց ճարտարապետին այդ մարզին մէջ հմտանալու անհրաժեշտութիւնը։ Աշխատանքը ամբողջացնելէ ետք, արդիւնքներու մասին կարծիքներու փոխանակումը աշխոյժ երկխօսութեան առիթ տուաւ բոլորին։ Այդպիսով ալ աւարտեցաւ այս հետաքրքրական նիւթին ներկայացումը։

Դասապահը սկսաւ բանաստեղծութիւններու եւ լուսանկարներու յարակցութեան մասին Սոնիա-Սանանի պատմական տեղեկութիւններու ներկայացումով։ Ան բացատրեց թէ արուեստի այս երկու ճիւղերուն զուգակցութիւնը սկսած է ԺԹ. դարու կէսերուն, երբ լուսանկարչութիւնը կը դառնար ստեղծագործական արտայայտութեան նոր ձեւ մը, եւ որմէ ան թուեց օրինակներ։ 1860ին, անանուն բանաստեղծի մը “Eleanora” բանաստեղծութիւնը կը հրատարակուէր երեք լուսանկարներու ընկերակցութեամբ։ Երեք տարի ետք, սկովտիացի բանաստեղծ եւ վիպագիր Sir Walter Scottի (1771-1832) “The Lady of the Lake” բանաստեղծութեան կողքին կ՚երեւէին սկովտիական բնութենէն լուսանկարներ։ 1920ական թուականներուն, ռուս ապագայապաշտութեան հիմնադիր բանաստեղծ Vladimir Mayakovsky (1893-1930) եւ արուեստագէտ Aleksandr Rodchenko (1891-1956) գործակցաբար կը հրատարակէին կպչարուեստի (collage) գործերու շարք մը։ Քիլէճեան յիշեց նաեւ որ անկէ քսան տարի ետք լոյս կը տեսնէր բանաստեղծութիւններու եւ լուսանկարներու յարակցութեամբ հրատարակուած առաջին հատորը, A Group of Interpretations through Photographs (1936), հեղինակ՝ Constance Phillips։ Նոյն տասնամեակին, Ֆրանսայի մէջ հռչակաւոր բանաստեղծ Փօլ Էլիւար (1895-1952) կը հրատարակէր իր Facile բանաստեղծութիւններու հատորը (1935), որուն մէջ տեղ կը գտնէին լուսանկարիչ Man Rayի (Emmanuel Radnitsky, 1890-1976)՝ բանաստեղծին կնոջ Nuschի մերկ լուսանկարները եւս։ Սոնիա-Սանան նշեց, որ արդի ժամանակներուն, լուսանկարչութիւնը ոսպնեակին միջոցաւ տեսարան մը արձանագրելու կողքին, կը միտի ընկերային կամ քաղաքական խորհուրդ մը թելադրել եւս։

Այս նախաբանէն ետք, խօսք առաւ Նուարդ Տալեան։ Ան յիշեց հռոմէացի բանաստեղծ Հորացիոսի (Ք.Ա. 65-8) խօսքը՝ «պատկերը բանաստեղծութիւն է առանց բառերու». ապա ան պատմեց իր եւ Սոնիա-Սանանի հրատարակած Շղարշից անդինի ծննդոցը։ Տալեան յայտնեց, թէ ալպոմի լուսանկարները կու գան 2020ի ամրան զբօսաշրջկական խումբի մը հետ Համշէնի շրջանը իր այցելութենէն։ Ուղեւորութեան ընթացքին, խումբին առաջնորդը իրենց յայտնած է, որ պիտի երթան «դրախտի դարպասը» կոչուող՝ հազարաւոր մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող լիճը տեսնելու։ Երբ հասած են վայրը, մշուշապատ լիճը ներշնչած է զինք իր ոսպնեակին միջոցաւ բռնելու տեսարանի թելադրականութիւնը։ Մոնթրէալ վերադարձէն ետք, ինք առաջարկած է Սոնիա-Սանանին, որ համագործակցաբար ներկայացնեն իրենց գործերը, բան մը՝ որ բանաստեղծը սիրով ընդունած է, տրուած ըլլալով մշուշի մասին բանաստեղծութիւններ գրելու իր վաղեմի փափագը։ Տալեան ընտրած է եօթ լուսանկարներ, որոնց առանցքը վերոյիշեալ լիճին վրայ տարածուող մշուշին շարժումն է՝ աղօտութենէ դէպի թափանցկութիւն, իսկ Սոնիա-Սանան ստեղծագործած է եօթ նոր բանաստեղծութիւններ, որոնց ներշնչումը կու գայ լուսանկարներու շարքէն։

Ալպոմի հրատարակութենէն ետք, Երեւանի Ժամանակակից արուեստի ինստիտուտին մէջ (տնօրէններ Նազարէթ Կարոյեան եւ Ռուբէն Արեւշատեան) կայացած է անոր ցուցահանդէսը, ուր պատերուն տեղադրուած էին Տալեանի լուսանկարները, իսկ սեղաններու վրայ՝ Սոնիա-Սանանի բանաստեղծութիւնները, զոյգ շարքերն ալ մեծադիր։ Ցուցահանդէսը ապա կրկնուած է Գիւմրիի մէջ։ Տալեան մեր ուսանողներուն ցուցադրեց կարճ տեսերիզ մը, որուն մէջ Ռուբէն Արեւշատեան կ՚անդրադառնար Շղարշից անդին ալպոմին եւ ցուցահանդէսին։ Տեսերիզը դիտելէ ետք, ուսանողները մէկական օրինակ ստացան ալպոմէն։ Տալեան նշեց, որ ալպոմին մէջ բանաստեղծութիւնները տպուած են կիսաթափանցիկ թուղթի վրայ, այդպիսով պարզելու համար անոնց յաջորդող էջերու լուսանկարները։

Յաջորդաբար, Սոնիա-Սանան մեր ուսանողներուն կարդաց իր եօթ կարճ՝ բայց այլապէս խորիմաստ բանաստեղծութիւնները։ Այս ընթերցումին յաջորդեց բանաստեղծութիւններուն մասին հարց-պատասխանի պահ մը, որուն ընթացքին Սոնիա-Սանան ո՛չ միայն բացատրեց անոնց խորհուրդը, այլեւ տուաւ ընդհանրապէս բանաստեղծութեան մասին իր մօտեցումը, որն է՝ գրութիւնը տպագիր էջէն դուրս բերել եւ զայն երկխօսութեան ճամբով կենդանացնել։

Դադարէն ետք, մեր հիւր դասախօսները վարեցին բանաստեղծական տողեր գրելու աշխատանոց մը, որուն համար Տալեան ընտրած էր իր շուրջ քսան լուսանկարները։ Ուսանողները պարտէին իւրաքանչիւրի պարագային արձանագրել բառ մը կամ տող մը, եւ աւելի ուշ՝ անոնցմէ ընտրել իրենց նախասիրածը ու մի քանի բանաստեղծական տողերով արտայայտել լուսանկարէն իրենց ստացած տպաւորութիւնը։ Ահա այդ լուսանկարները.

Յովհաննէսեան իր նիւթը բացաւ նշելով, որ արդի մանկավարժութեան բնօրրանը հոգեբանութիւնն է։ ԺԸ. եւ ԺԹ. դարերուն, գլխաւորաբար Ֆրանսայի մէջ, մանուկներու հոգեբանութեան ուսումնասիրութիւնը դուռը կը բանար մանկավարժութեան։ Անկէ առաջ, մանուկը կը նկատուէր որպէս հասուն մարդուն մանրանկարը՝ թէ՛ իր հագուստ-կապուստով եւ թէ՛ խօսուածքով, եւ իր հետ կը վարուէին ըստ այնմ։ Արդի մանկավարժութիւնը կ՚առաջնորդուէր դպրոցը կեանքին կապելու սկզբունքով. ան կ՚առաջադրէր օրինակ՝ պտոյտներ կազմակերպել պտոյտներ բնութեան մէջ, տղաքը ցուցահանդէսներու եւ թանգարաններու այցելելու տանիլ քաղաքներու մէջ եւլն.։ Միաժամանակ, արդի մանկավարժութիւնը կը ձգտէր յայտնաբերել մանուկին բնածին ընդունակութիւնը՝ զայն զարգացնելու մտադրութեամբ։

Իր անձնական կեանքէն օրինակներ յիշելով, Յովհաննէսեան խօսեցաւ այդ երկու սկզբունքները անտեսող լիբանանեան,- եւ ինչու չէ՝ այլուր,- հայ կրթական հաստատութիւններու ժխտական դերակատարութեան մասին։

Արդի մանկավարժութեան նախակարապետը (pioneer), ըսաւ Յովհաննէսեան, կը համարուի Ժան-Ժագ Ռուսօ (1712-78)՝ հեղինակը Emile ou de l’éducation (1762) աղմկայարոյց գործին, որ Փարիզի եւ Ժընեւի մէջ արգիլուեցաւ եւ հրապարակաւ այրուեցաւ։ Ռուսօ կը պնդէր, որ դպրոցական ուսումը չի կրնար միայն տեսական ըլլալ, այլ՝ իւրաքանչիւր գիտելիքի դասաւանդութեան պէտք է ընկերանայ բնութենէն անոր համապատասխան օրինակը։

Արդի մանկավարժութեան մէջ յաջորդ նշանակալի ազդեցութիւն թողած անձը, ըսաւ դասախօսը, Եոհան Հայնրիխ Պեստալոցցին է (1746-1827). ան իր կեանքը ամբողջութեամբ նուիրեց դժբախտ մանուկներու, անոնց յատուկ դպրոց մը հիմնեց եւ անոնց մէջ մէկզմէկու օժանդակելու սէրը արթնցուց։ Ան մանկավարժութիւն չէր ուսած եւ իր մօտեցումները բնազդով կը ձեւաւորէր։ Պեստալոցցիի բերած նորութիւնը եղաւ այն, որ մանուկին մէջ պէտք է զարգացնել ինքնակառավարման բնազդը։ Յաջորդաբար, մի քանի այլ անուններու մասին հակիրճ անդրադառնալէ ետք, դասախօսը նշեց, որ նշանաւոր մանկավարժ եղած է Մարիա Մոնթեսորին (1870-1952)։ Ըստ Յովհաննէսեանի, Լեւոն Շանթի մանկավարժական մօտեցումները կը ցոլացնեն Մոնթեսորիի մօտեցումները։ Այս իտալացի մանկավարժը ֆիզիքական փոփոխութիւններ մտցուց մանկապարտէզներու մէջ, կահ-կարասին փոքրացնելով եւ երեխաները կլոր սեղաններու շուրջ խմբելով։

Դասախօսը ապա սահմանում մը տուաւ ուսուցչութեան գործադաշտին ծիրին՝ գիտութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ արուեստ։ Ուսուցիչը պարտի մարզել իր աշակերտին ուղեղը, եւ այդ ընելու համար պիտի գործէ յիշեալ երեք ոլորտներուն մէջ։ Յովհաննէսեան ապա յիշեց մանկավարժութեան դրոյթներու դասական բանաձեւումներէն մի քանին, ինչպէս Ճան Լոքի (1632-1704) tabula rasa (պարապ գրատախտակ) յղացքը եւ Յովհաննէս Երզնկացիի (մ. 1293) լճակին մէջ նետուած քարին ջուրի մակերեսին վրայ պատճառած օղակներու օրինակը։ Կարեւորը, ըսաւ դասախօսը, մանուկին ցոյց տալ է իրականութեան եւ երեւակայութեան տարբերութիւնը՝ այն իմաստով, որ երեւակայութեամբ մանուկը վերացական տարազ մը կու տայ իր ապրած ու տեսած իրականութեան։ Փիլիսոփայութեան մարզին մէջ, գիտելիքներու չափ եւ նոյնիսկ աւելի կարեւոր է, շեշտեց դասախօսը, աշակերտին սորվեցնել հարցում տալու արուեստը եւ այլեւայլ երեւոյթներու դիմաց ըմբոստանալու կամքը։ Գալով արուեստի բնագաւառին, Յովհաննէսեան նշեց ուսուցիչին դերակատարութիւնը ո՛չ թէ անիրական կերպար մը մարմնաւորելու համար,- ինչպէս բեմին վրայ,- այլ գեղեցիկին եւ ճշմարիտին ձգտումը զարգացնելու տեսակէտէն։

Ո՞վ է ուսուցիչը, հարց տուաւ դասախօսը։ Ան մէկն է, որ կը սիրէ իր ասպարէզը, կը սիրէ իր դասաւանդած նիւթը ու կը տիրապետէ անոր, կը սիրէ իր աշակերտները ու կը պատրաստէ իր դասերը։ Սէրը բանալին է ուսուցիչի յաջողութեան, հաստատեց դասախօսը, եւ այս միտքը ընդլայնեց զանազան օրինակներով։ Այդ օրինակներէն ցցուող էական տարրը, ըսաւ Յովհաննէսեան, ուսուցչին նկարագրին մարդկայնականութիւնն է։

Դադարէն ետք, Յովհաննէսեան ուսանողներուն ցրուեց ԱՄՆի 16-րդ նախագահ Աբրահամ Լինքընի նամակը՝ ուղղուած իր զաւկի ուսուցիչին։ Ուսանողներէն մէկը բարձրաձայն կարդաց այդ գրութիւնը, որուն մէջ Լինքըն կ՚ըսէ, «անոր սորվեցուցէք, որ շահած մէկ տոլարը շատ աւելի արժէքաւոր է, քան՝ գտած հինգը։ […] դպրոցին մէջ անյաջողութիւն կրելը շատ աւելի պատուաբեր է, քան՝ խարդախութեան դիմելը։ […] Սորվեցուցէք անոր հաւատալ ինքն իրեն որովհետեւ այդ պարագային ան միշտ հաւատք կ՚ունենայ մարդկութեան հանդէպ»։ Ո՞վ է ուսուցիչը այս պարագային, կրկին հարց տուաւ Յովհաննէսեան։

Վերջապէս, Յովհաննէսեան ուսանողներուն ցրուեց երեք գրութիւններ. Յովհաննէս Հինդլեանի (1866-1950), Խաչատուր Աբովեանի (1809-1848) կենսագրութիւնն ու անոր մանկավարժական տեսակէտները եւ ուսման մասին հայ մատենագիրներ Եզնիկ Կողբացիի (շ. 380-շ. 450 ՅՔ), Կորիւնի (շ. 380-շ. 450 ՅՔ) եւ Մովսէս Խորենացիի (410-490 ՅՔ) մտածումներէն ծաղկաքաղ մը։

Դասապահի վերջին ժամուն, ուսանողներէն անոնք որ իբր ուսուցիչ կը պաշտօնավարեն Մոնթրէալի հայկական վարժարաններուն մէջ, կենդանի զրոյցի պահ մը ստեղծեցին իրենց ապրած փորձառութիւններէն օրինակներ տալով։

Ուսանողները նախ կարդացին Լեւոն Շանթի եւ Եղիշէ Չարենցի ​​«Գիշերապահը» վերնագրած երկու բանաստեղծութիւնները։ Առաջինին մէջ, գիշերապահը գաւառէն մայրաքաղաք եկած պանդուխտ մըն է, որ խոր գիշերուան մէջ կը վերյիշէ մեծ-մօր պատմած առասպելանման պատմութիւնները իրեն ու փոքր քրոջ, մինչ «… բուքը տնակի երդէն / այլանդակ ձայնով կը հանէ հոգոց։ / Ահեղ ոռնումով կարծես կը խօսի, / կը սուլէ բառեր բիրտ ու չլսուած, / բա՛ռ, որ դժոխքի խորքէն կը հոսի… / Ու խաչ կը հանէ հանին երկիւղած»։ Տղաքը «… լուռ կը նային իրար / ու ամէն մէկը կը խորհի ինքնին, / որ նոր Մհեր մը դառնայ անպատճառ, / երբ ինքն ալ հասնի անոր տարիքին»։ Թիւֆէնքճեան դիտել տուաւ, որ Շանթի բանաստեղծութիւնը կ՚արձագանգէ Յովհաննէս Թումանեանի (1869 – 1923) «Լոռեցի Սագոն» բանաստեղծութեան։ Անդին, Չարենցի «գիշերապահը» խօսքը կ՚ուղղէ իրենց տաքուկ տուներուն մէջ քնացող ունեւոր մարդոց. «Քայլում եմ եւ լուռ մտածում եմ ես, / Որ չունեմ ձեզ պէս ոսկիներ, գանձեր, / Բայց գիշերների մենակութեան մէջ / Ձեր ոսկիների հսկողն եմ դարձել»։ Ուսանողները անմիջապէս նկատեցին, թէ Չարենցի մօտ շեշտուած կերպով կը բացայայտուի դասակարգային անջրպետի խնդիրը, որ հիմնաքարն է բանաստեղծին դաւանած համայնավարական գաղափարախօսութեան։

Յաջորդաբար, ուսանողները կարդացին Միսաք Մեծարենցի ​(1886-1908) «Հովը» եւ Ռուբէն Սեւակի (1885-1915) «Երթալ»ը, Դանիէլ Վարուժանի (1884-1915) «Գարնան անձրեւ»ը եւ Նիկողոս Սարաֆեանի (1902-72) «Անձրեւին տակ»ը, Վահան Թէքէեանի ​​(1878-1945) «Պառաւ աղջիկ»ը եւ Զուլալ Գազանճեանի ​(1936-2009) «Հովին երգը», ինչպէս նաեւ Սեւդա Սեւանի ​​(1945-2009) «Յուշ»ը եւ Շահպանի «Պելլա Քաֆեթերիա»ն։ Յիշեալ ընթերցումներէն իւրաքանչիւրին կը յաջորդէր ըստ կարիքի՝ տուեալ բանաստեղծութեան բառապաշարին ծանօթացումը։

Ընթերցումի եւ հասկացողութեան աշխատանքէն ետք, ուսանողները կազմեցին փոքր խմբակներ, որոնք զբաղեցան վերոնշեալ բանաստեղծութիւններուն միջեւ նմանութիւններ եւ հակադրութիւններ յայտնաբերելով, եւ այդ ճամբով՝ բանաստեղծներուն արտայայտած խորհուրդներուն փնտռտուքով։ Մէկ խօսքով, սենեակին մէջ կը թեւածէր անխառն գրական մթնոլորտ մը, որուն վայելքով ալ ուսանողները իրարմէ հրաժեշտ առին դասի աւարտին։

Աճէմեանի դասախօսութեան մեկնակէտը 1980-ականներուն Օշականի արձակին հետ իր ծանօթացումն էր։ Այդ օրերուն, Վահէ Օշական «Ազդակ» օրաթերթին մէջ կանոնաւորաբար կ՚անդրադառնար իրեն հասած գրքերուն։ Անկէ ետք, ըսաւ Աճէմեան, Օշականի բանաստեղծութեան ծանօթացած է նոյնինքն հեղինակին ձայնով «Դէպի կեանք» բանաստեղծութեան տեսա-լսողական (sound art) արձանագրութիւնը, իրագործուած Հրայր Անմահունիի եւ Յովհաննէս Սալիպեանի կողմէ։ Անոր բարձրաձայն ընթերցումով, Աճէմեան յայտնաբերած է բանաստեղծութեան տողերուն մէկզմէկու զօդումը, մանաւանդ հոն երեւցող պատկերներուն մեկնութիւններով։

Դասախօսը ապա արագ թուարկումը ըրաւ Օշականի կեանքի տուեալներուն։ Ծնած է Ֆիլիպէ (Փլովտիւ). մանկութիւնը անցուցած է Կիպրոս, ուր հայրը՝ Յակոբ Օշական ուսուցիչ էր Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ։ Օշական ընտանիքը ապա կը փոխադրուի Երուսաղէմ։ Երկրորդական ուսումը աւարտելէ ետք, Վահէ կ՚ընդունուի տեղւոյն անգլիական բանակին մէջ, ուր կը ծառայէ իբր յիսնապետ։ Տարի մը Հայֆա ապրելէ ետք, Վահէն իբր մեքենագէտ կը պաշտօնավարէ Երուսաղէմի ելեկտրական ընկերութեան մէջ։ 1945-ին, Վահէի «Յակոբ Պիրատէր» պատմուածքը կը գրաւէ «Յուսաբեր» օրաթերթի Գրական մրցանակի երկրորդ տեղը։ 1946-51 տարիներուն, Վահէ Օշականը կը գտնենք Փարիզ՝ ուսանող Սորպոնի գրականութեան բաժանմունքին մէջ, ուրկէ վկայուելէ ետք, կ՚երթայ Պէյրութ եւ հոն գրականութիւն, քաղաքակրթութեան պատմութիւն եւ ֆրանսերէն կը դասաւանդէ Անթիլիասի դպրեվանքին մէջ։ 1956-ին լոյս կը տեսնէ իր բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը Պատուհան-ը, որուն կը յաջորդէ Քաղաք-ը՝ 1963-ին։ Խօսելով այս հատորին մասին, Մարկ Նշանեան ըսած է, «1925էն 1975 ժամանակաշրջանի ընթացքին, այսինքն՝ Սփիւռքի նորագոյն սերունդի երեւումէն առաջ, երկու գիրք կայ, երկու հատ միայն, որոնք արմատապէս վերանորոգեցին բանաստեղծական լեզուն։ Մէկը 1936ին՝ Սարաֆեանի Տեղատուութիւն եւ մակընթացութիւնն է, միւսը 1963ին՝ Վահէ Օշականի Քաղաքը» («Շշուկներ Վահէ Օշականէն». Հասկ հայագիտական տարեգիրք, Նոր շրջան Զ. տարի, 1994, էջ 138-39)։

Եզրափակելէ առաջ դասախօսութեան Օշականի յատկացուած բաժինը, Աճէմեան նշեց, որ Օշականի բանաստեղծութեան հիմնական յղացքը «չէզոքի տիրապետութիւնն է». այլ խօսքով, մարդերը յատկանիշ չունին («ոչ մէկ մարդ որ ըսէ / թէ ինք ով է, / ինչ կ՚ընէ հոն») եւ կառոյցները քանդուած են («տուները պարապ»)։ Մարդուն մէջ ինքզինք ամենէն աւելի պարտադրող բնազդը՝ իմաստի փնտռտուքը այժմ կը բախի իմաստի բացակայութեան, եւ այդ ընդհարումէն է որ կը ծնի Օշականի անհեթեթի աշխարհը։

Կարճ դադարէ մը ետք, դասին երկրորդ բաժնով ուսանողները ծանօթացան Աբրահամ Ալիքեանին, որ Օշականի նման սփիւռքագիր բանաստեղծ մըն է։ Աճէմեան նախ տուաւ բանաստեղծին ամփոփ կենսագրականը. ծնած 1928-ին Ալեքսանտրէթ, ուր անցուցած է իր մանկութիւնը, Ալիքեան տասը տարեկանին ընտանիքին հետ կը հաստատուի Պէյրութ, ուր կը յաճախէ Համազգայինի Ճեմարանը եւ անկէ շրջանաւարտ կ՚ըլլայ 1946-ին։ Տասնինը տարեկանին կը հրատարակէ բանաստեղծութիւններու իր անդրանիկ հատորը՝ Հորիզոն։ Մեծ հայրենադարձութեան տարիներուն (1946-48), Հայաստան ներգաղթող իրենց 95,000 հայրենակիցներուն նման, Աբրահամ Ալիքեանը ընտանիքը մշտական բնակութիւն կը հաստատէ հայրենիքին մէջ։ Աճէմեան դիտել տուաւ, որ Ալիքեան մէկն է հայրենադարձ երեք տաղանդաւոր բանաստեղծներէ, որոնք իրենց տաղանդը պիտի ծաղկեցնէին սփիւռքի մէջ, սակայն այդ չպատահեցաւ։ Միւս երկուքն են Արամ Արման (1923-2004), որ 1965-էն ետք բոլորովին լռեց, իսկ միւսը՝ Անդրանիկ Թերզեան (1927-1952), որ սպաննուած է։

Երեւանի մէջ, Ալիքեան կ՚աշակերտէ Հրաչեայ Աճառեանին, որ լեզուաբանութիւն կը դասաւանդէր Երեւանի պետական համալսարանին մէջ։ 1952-ին բանաստեղծը կ՚երթայ Մոսկուա, հոն հետեւելու համար Կորքիի անուան գրականութեան հիմնարկի դասընթացքներուն։ Այս շրջանին է, որ կը սկսի Ալիքեանի բեղուն արտադրութիւնը. Նախերգանք բանաստեղծութիւններու հատորը (1951), որ արեւմտահայերէնով գրուած ըլլալուն համար կ՚ոչնչացուի, իսկ Ալիքեանի կը ստիպեն, որ նոյն հատորը հրատարակէ արեւելահայերէնով յաջորդ տարին։ Յաջորդող տասնամեակներուն, կը դառնայ մոսկուաբնակ, ու իրար ետեւէ կու տայ Կանաչ սոսափ (1959), Բարեյուսոյ հրուանդան (երկու հրատարակութիւն՝ առաջինը 1965-ին, երկրորդը մեսրոպեան ուղղագրութեամբ 1968-ին), Աչքեր (1968), Նժար (1974), Արեւմաղ (1983) բանաստեղծական հատորները։ 1990-ական թուականներուն կը շրջագայի Փարիզ, Սան Ֆրանսիսգօ՝ ուր կը ծանօթանայ Վահէ Օշականին եւ Պէյրութ։ Կարճ ժամանակ մը հայագիտական նիւթեր կը դասաւանդէ Համազգային Հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին, իսկ յետոյ ամբողջ տասնամեակ մը Անթիլիասի դպրեվանքին մէջ։ 1991-ին, «Յառաջ»-ի «Միտք եւ Արուեստ»-ին մէջ լոյս կը տեսնէ Վահէ Օշականին ուղղուած իր քերթուածը՝ «Թուղթ Չափաբերական»-ը, որ յետոյ պիտի մտնէր Ծղրիթը (1993) հատորին մէջ։ Այս վերջինին կը յաջորդեն Հեզ իրիկուն (1995, 2008), Ֆարայա (1998), Ծղրիթը՛ ,նորէ՜ն (2004) եւ Հանդիպակաց ափեր (2009) յօդուածներու հատորը։ Ահա Ֆարայա հատորէն «Սովորական երազս» բանաստեղծութիւնը.

Դասին վերջին բաժնով, ուսանողները ունկնդրեցին դասախօսին մատուցմամբ հատուածներ «Թուղթ չափաբերական» եւ «Պէյրութ» բանաստեղծութիւններէն, որոնց ընդմէջէն իր բոլոր գոյներով կը պարզուէր երանգապնակը Ալիքեանի սփիւռքաբնակ փորձառութիւններուն։

Այսպէս, համագործակցութեամբ Քէպէքի Հայ Համայնքի Միացեալ Մարմնին, Սեպտեմբերի 27-ին, Պոլսահայ Միութեան «Դանիէլ Վարուժան» ցուցասրահին մէջ, բացումը կատարուեցաւ Մոնթրէալի հայ արուեստագէտներու նկարչական գործերուն ցուցահանդէս-վաճառքին, որուն իրենց սիրայօժար մասնակցութիւնը բերին 24 Մոնթրէալաբնակ արուեստագէտներ նուիրելով 45 գործեր։

Ուրախ ենք յայտարարելու, որ հակառակ համաճարակի դժուար պայմաններուն, ցուցահանդէսը հասաւ իր նպատակին եւ Նոյեմբերի 15-ին յաջողութեամբ պսակեցինք սոյն ծրագիրը։ Ընդհանուր առմամբ վաճառեցինք 25 գործեր եւ կարողացանք հանգանակել $15,125 գանատական տոլար, որ CAMAM-ին միջոցաւ յանձնուեցաւ Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամին։

Այս առթիւ յատուկ շնորհակալութիւն կ՚ուզենք յայտնել հետեւեալ արուեստագէտներուն իրենց ազնիւ եւ սիրայօժար մասնակցութեան համար՝

Այտա Ղարիպեան, Անահիտ Ապրամեան, Արա Սամսոն, Արեգ Էլիբէկեան, Պայծառ Աւետիքեան, Պետրոս Արսլանեան, Պերճ Չաքըճեան, Տորոթի Մանուկեան, Էլօ Տէր Մելքոնեան, Կարպիս Թէրզեան, Կարէն Պետրոսեան, Կարօ Մարկոսեան, Յովիկ Պողոսեան, Հրայր Խաչերեան, Ժիրայր Գույումճեան, Ժոզէֆ Մանտալեան, Գէորգ Թորոսեան, Գրիգոր Ակոբեան, Մարինէ Զուլոյան, Սարգիս Փապուճեան, Շարա Փափազեան, Վաչէ Արաքելեան, Եւգինէ Տը Կրէէֆ։

Յատուկ շնորհակալութիւն նաեւ Պոլսահայ Միութեան վարչութեան, որուն համագործակցութեամբ եւ ցուցասրահի տրամադրութեամբ կարողացանք իրականացնել սոյն ծրագիրը։

Համազգային Մոնթրէալի «Սանահին» մասնաճիւղ

Համազգային Գանատայի Շրջանային Վարչութիւն